Benzetmenin öğeleri; kişileştirme ve konuşturma sanatları; söz sanatlarının anlatıma katkısı.
Benzetme (teşbih)
Aralarında ilgi bulunan iki varlıktan zayıf olanı, bir özellik bakımından güçlü olana benzetmeye benzetme denir.
Benzetmenin dört öğesi:
- Benzeyen: Zayıf olan, benzetilen varlık.
- Benzetilen: Özelliği güçlü olan varlık.
- Benzetme yönü: Ortak özellik.
- Benzetme edatı: gibi, kadar, sanki, misali, -ce/-ca.
Örnek: “Annemin yüreği pamuk gibi yumuşaktır.”
- Benzeyen: yürek · Benzetilen: pamuk · Benzetme yönü: yumuşaklık · Edat: gibi
💡 Benzetilen her zaman o özellikte daha güçlü olandır: Pamuk, yürekten daha yumuşaktır.
| Benzeyen | Benzetilen | Benzetme yönü | Edat |
|---|---|---|---|
| yürek | pamuk | yumuşaklık | gibi |
| gözler | deniz | mavilik | gibi |
| çocuk | aslan | güçlülük | -ca (aslanca) |
Kişileştirme (teşhis)
İnsan dışındaki varlıklara (hayvan, bitki, eşya, doğa olayı) insana ait özellikler vermeye kişileştirme denir.
- “Ağaçlar rüzgârda dans ediyordu.” (Dans etmek insana özgüdür.)
- “Güneş bize gülümsüyordu.”
- “Rüzgâr pencereme fısıldadı.”
- “Sabah saatim beni uyandırmaya çalıştı.”
Kişileştirme, anlatımı canlı ve etkileyici yapar; okurun gözünde bir resim oluşturur.
Konuşturma (intak)
İnsan dışındaki varlıkları konuşturmaya konuşturma denir. Konuşturma sanatı yapılan yerde kişileştirme de vardır; ama her kişileştirmede konuşturma yoktur.
- “Ağaç, ‘Beni kesmeyin, size gölge olurum.’ dedi.”
- Fabllarda hayvanlar konuşur: “Karga, ‘Peyniri sana vermem!’ diye bağırdı.”
| Kişileştirme | Konuşturma | |
|---|---|---|
| Ne yapılır? | İnsana ait özellik verilir | Konuşma özelliği verilir |
| Örnek | “Kuşlar şarkı söyledi.” | “Kuş, ‘Merhaba!’ dedi.” |
Söz sanatlarını bulma
Bir cümlede söz sanatı ararken şu adımları izle:
- “gibi, kadar, sanki” gibi edatlar var mı? → Büyük olasılıkla benzetme.
- İnsan olmayan bir varlık insan gibi davranıyor mu? → Kişileştirme.
- İnsan olmayan bir varlık konuşuyor mu? → Konuşturma (ve kişileştirme).
⚠️ “Ali, babası gibi uzun boylu.” cümlesinde benzetme yoktur! İki insan birbiriyle karşılaştırılmıştır; benzetmede zayıf olan güçlü olana benzetilir. Bu cümle bir karşılaştırmadır.
Kavramlar
- Benzetme
- Zayıf olanı bir yönden güçlü olana benzetme sanatı.
- Kişileştirme
- İnsan dışındaki varlıklara insan özelliği verme.
- Konuşturma
- İnsan dışındaki varlıkları konuşturma.
- Benzetme edatı
- Benzetmeyi sağlayan gibi, kadar, sanki gibi sözcükler.
- Benzetme: zayıf olanı güçlü olana benzetme
- Öğeler: benzeyen, benzetilen, yön, edat
- Kişileştirme: insan dışı varlığa insan özelliği
- Konuşturma: insan dışı varlığı konuşturma
- Konuşturmada kişileştirme de vardır
- Aynı türden iki varlığın karşılaştırılması benzetme değildir
Örnek soru ve çözümü
“Gökyüzü ağlıyordu; yağmur damlaları inci gibi parlıyordu.” cümlesindeki söz sanatlarını bulunuz.
“Gökyüzü ağlıyordu” → kişileştirme (ağlamak insana özgü). “Yağmur damlaları inci gibi parlıyordu” → benzetme (benzeyen: damlalar, benzetilen: inci, yön: parlaklık, edat: gibi).
Çözümlü örnekler
1. “Kardeşim tavşan gibi hızlı koşar.” cümlesinde benzetme yönü nedir? Kolay
ÇözümHızlılık.
2. “Kalemim bana ‘Beni sınavda unutma!’ dedi.” cümlesinde hangi söz sanatları vardır? Orta
ÇözümKonuşturma ve dolayısıyla kişileştirme.
3. “Elif de annesi gibi çok güzel resim yapar.” cümlesinde benzetme var mıdır? Zor
ÇözümHayır. İki insan resim yapma özelliği bakımından karşılaştırılmıştır; zayıf olan güçlü olana benzetilmemiştir.
Sık yapılan hatalar
- Her “gibi” sözcüğünü benzetme sanmak.
- Konuşturma olan yerde kişileştirmeyi görmemek.
- Benzeyen ile benzetileni karıştırmak.
Biliyor muydun?
La Fontaine ve Ezop’un fabllarında hayvanlar hep konuşur. Bu yüzden fabllar, konuşturma sanatının en güzel örnekleridir!