Dünya ve Türkiye’de iklim tipleri; iklimin bitki örtüsü, yerleşme, nüfus, ekonomik faaliyetler ve yaşam biçimine etkisi; nüfusun dağılışını etkileyen faktörler.
Hava durumu ve iklim
- Hava durumu: Kısa süreli (saatlik, günlük) atmosfer olayları. Meteoroloji inceler.
- İklim: Geniş bir alanda uzun yıllar boyunca görülen hava olaylarının ortalaması. Klimatoloji inceler.
İklimi etkileyen faktörler: Ekvator’a uzaklık (enlem), yükselti, denize uzaklık, dağların uzanışı, rüzgârlar, okyanus akıntıları.
Dünya’daki başlıca iklim tipleri
| İklim | Özellik | Bitki örtüsü | Örnek yer |
|---|---|---|---|
| Ekvatoral | Her mevsim sıcak ve yağışlı | Yağmur ormanları | Amazon, Kongo |
| Savan | Sıcak; yazları yağışlı, kışları kurak | Uzun boylu otlar (savan) | Orta Afrika |
| Çöl | Çok sıcak, çok az yağış; gece-gündüz sıcaklık farkı büyük | Kurakçıl bitkiler | Sahra, Arabistan |
| Muson | Yazları çok yağışlı, kışları kurak | Muson ormanları | Hindistan, Güneydoğu Asya |
| Akdeniz | Yazları sıcak-kurak, kışları ılık-yağışlı | Maki | Akdeniz kıyıları |
| Ilıman okyanusal | Her mevsim ılık ve yağışlı | Geniş yapraklı ormanlar | Batı Avrupa |
| Karasal | Yazları sıcak-kurak, kışları soğuk-karlı | Bozkır | İç Anadolu, Orta Asya |
| Tundra ve kutup | Çok soğuk, kısa yaz | Yosun, liken / buz | Kanada’nın kuzeyi, Antarktika |
Türkiye’nin iklimleri
| İklim | Görüldüğü yer | Özellik | Bitki örtüsü |
|---|---|---|---|
| Akdeniz iklimi | Akdeniz, Ege, Marmara’nın güneyi | Yazlar sıcak-kurak, kışlar ılık-yağışlı | Maki |
| Karadeniz iklimi | Karadeniz kıyıları | Her mevsim yağışlı, yazlar serin | Orman |
| Karasal iklim | İç kesimler | Yazlar sıcak-kurak, kışlar soğuk-karlı; sıcaklık farkı büyük | Bozkır |
💡 Türkiye’de iklim çeşitliliğinin nedenleri: üç tarafının denizlerle çevrili olması, yükseltinin fazla ve değişken olması, dağların kıyıya paralel uzanması.
İklimin insan yaşamına etkisi
İklim; bitki örtüsünü, tarım ürünlerini, ev tiplerini, giyimi, beslenmeyi, nüfusun dağılışını ve turizmi etkiler.
| Örnek | Açıklama |
|---|---|
| Karadeniz’de ahşap evler, eğimli çatılar | Bol yağış ve orman |
| Güneydoğu’da kalın duvarlı taş evler, düz damlar | Sıcak ve kurak iklim |
| Eskimoların iglo evleri | Kutup iklimi |
| Akdeniz’de turizm ve seracılık | Ilık kışlar, uzun yaz |
Nüfusun dağılışını etkileyen faktörler:
- Doğal: İklim, yer şekilleri, su kaynakları, toprak verimi
- Beşerî: Sanayi, ulaşım, ticaret, turizm, eğitim ve sağlık olanakları
Dünyada nüfus ılıman iklim kuşağında, ovalarda ve kıyılarda yoğunlaşır; çöller, kutuplar, yüksek dağlar ve sık ormanlar seyrek nüfusludur.
Kavramlar
- İklim
- Uzun yıllar boyunca görülen hava olaylarının ortalaması.
- Maki
- Akdeniz ikliminin kısa boylu, her dem yeşil bitki örtüsü.
- Bozkır
- Karasal iklimin ot topluluğu.
- Muson
- Mevsimlere göre yön değiştiren rüzgâr ve bu rüzgârların etkisindeki iklim.
- Nüfus yoğunluğu
- Birim alana düşen insan sayısı.
- Hava durumu kısa süreli, iklim uzun yılların ortalaması
- Ekvatoral iklim her mevsim sıcak ve yağışlı
- Türkiye’de Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim görülür
- Akdeniz’de maki, Karadeniz’de orman, karasalda bozkır
- İklim ev tipleri, tarım ve nüfusu etkiler
- Nüfus ılıman kuşakta, ova ve kıyılarda yoğunlaşır
Örnek soru ve çözümü
Çöllerde gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkının büyük olmasının nedeni nedir?
Havada nem ve bulut çok az olduğu için gündüz Güneş yeryüzünü hızla ısıtır, gece ise ısı hızla uzaya kaçar.
Çözümlü örnekler
1. İç Anadolu’da hangi iklim görülür? Kolay
ÇözümKarasal iklim.
2. Karadeniz kıyılarında ormanların yaygın olmasının nedeni nedir? Orta
ÇözümHer mevsim yağışlı ve nemli olan Karadeniz iklimi ağaçların gelişmesine uygundur.
3. Amazon ormanlarında ve Sahra Çölü’nde nüfusun seyrek olmasının nedenlerini karşılaştırınız. Zor
ÇözümAmazon’da aşırı sıcak, nem ve sık orman ulaşımı ve tarımı zorlaştırır; Sahra’da ise aşırı kuraklık ve su yetersizliği yaşamı kısıtlar. İkisinde de doğal koşullar elverişsizdir.
Sık yapılan hatalar
- Hava durumu ile iklimi karıştırmak.
- Akdeniz ikliminde kışların soğuk ve karlı olduğunu sanmak.
- Nüfusun yalnızca doğal faktörlerle belirlendiğini düşünmek.
Biliyor muydun?
Antarktika aslında bir çöldür! Yıllık yağış miktarı Sahra’dan bile azdır; ama soğuk olduğu için yağan kar erimez ve buz tabakası oluşur.