Bilgilendirici metin yazma; düşünceyi geliştirme yolları (tanımlama, örnekleme, karşılaştırma); haber ve biyografi yazma; kaynak gösterme.
Bilgilendirici metin yazma
Bilgilendirici metin, okura bir konu hakkında doğru ve açık bilgi vermek amacıyla yazılır.
Yazarken:
- Konuyu daralt: “Hayvanlar” yerine “Kutup ayılarının kışa hazırlığı”.
- Güvenilir kaynaklardan bilgi topla: ansiklopedi, resmî kurum siteleri, ders kitapları.
- Nesnel dil kullan; “bence, harika” gibi öznel ifadelerden kaçın.
- Terimleri doğru kullan, gerekirse açıkla.
- Bilgileri başlıklar ya da paragraflar hâlinde düzenle.
- Yararlandığın kaynakları sonda belirt.
Düşünceyi geliştirme yolları
Bilgilendirici metinlerde düşünce şu yollarla geliştirilir:
| Yol | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Tanımlama | Bir kavramın ne olduğunu açıklama | “Fotosentez, bitkilerin ışık enerjisiyle besin üretmesidir.” |
| Örnekleme | Düşünceyi örneklerle somutlaştırma | “Göçmen kuşlar, örneğin leylekler, kışı Afrika’da geçirir.” |
| Karşılaştırma | İki şeyin benzer ve farklı yönlerini gösterme | “Kurbağalar hem suda hem karada yaşar; balıklar ise yalnızca suda.” |
| Sayısal veri | Sayı ve istatistik kullanma | “Türkiye’de yaklaşık 12.000 bitki türü vardır.” |
| Tanık gösterme | Bir uzmanın sözünü aktarma | “Ünlü bilim insanı Aziz Sancar’a göre…” |
Haber yazma
Haber yazma adımları:
- Olayı 5N1K ile not et.
- Başlık: Kısa, dikkat çekici, olayı özetleyen.
- Spot: Haberin en önemli bilgilerini veren bir-iki cümle.
- Ayrıntılar: Önemliden önemsize doğru bilgiler (ters piramit).
- Nesnel dil: Yorum katma; görüşleri tırnak içinde, kime ait olduğunu belirterek aktar.
Okul gazetesi için örnek:
Satranç Turnuvasında Okulumuza Birincilik
İlçe satranç turnuvasında okulumuz 6-B sınıfı öğrencisi Kerem Aydın birinci oldu. 64 öğrencinin katıldığı turnuva 12 Mart’ta Gençlik Merkezi’nde yapıldı. Kerem, “Her gün bir saat çalıştım, emeğimin karşılığını aldım.” dedi.
Biyografi yazma
Biyografi yazarken:
- Kişiyi seç ve hakkında güvenilir kaynaklardan bilgi topla.
- Bilgileri zaman sırasına göre düzenle: doğum, aile, eğitim, çalışmalar, başarılar, eserler, ölüm (varsa).
- 3. kişi ağzından yaz.
- Kişinin topluma katkısını vurgula.
- Kaynaklarını belirt.
Örnek giriş:
“Cahit Arf, 1910 yılında Selanik’te doğdu. Matematiğe küçük yaşta ilgi duydu. Almanya’da doktorasını tamamladı. Matematik dünyasında onun adını taşıyan ‘Arf değişmezi’ gibi önemli buluşlar yaptı. Fotoğrafı 10 TL’lik banknotlarımızda yer almaktadır.”
Kavramlar
- Tanımlama
- Bir kavramın ne olduğunu açıklama.
- Örnekleme
- Düşünceyi örneklerle somutlaştırma.
- Tanık gösterme
- Bir uzmanın sözünü kanıt olarak aktarma.
- Kaynak
- Bilginin alındığı yer (kitap, site, kişi).
- Bilgilendirici metin doğru, açık ve nesnel olmalı
- Güvenilir kaynak kullan ve belirt
- Düşünceyi geliştirme: tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, sayısal veri, tanık gösterme
- Haber: başlık, spot, ayrıntılar
- Biyografi: zaman sırası, 3. kişi
- Görüşler tırnakla ve kime ait olduğu belirtilerek aktarılır
Örnek soru ve çözümü
“Arılar çok çalışkan hayvanlardır. Bir arı kovanında yaklaşık 50.000 arı yaşar.” paragrafında hangi düşünceyi geliştirme yolu kullanılmıştır?
Sayısal veri (“yaklaşık 50.000 arı”).
Çözümlü örnekler
1. “Deprem, yer kabuğunda ani kırılmalarla oluşan sarsıntıdır.” cümlesinde hangi yol kullanılmıştır? Kolay
ÇözümTanımlama.
2. Bir haberde muhtarın görüşü nasıl aktarılmalıdır? Orta
ÇözümTırnak içinde ve kime ait olduğu belirtilerek: Muhtar Ali Yılmaz, “Yollar akşama kadar açılacak.” dedi.
3. Biyografide olayların zaman sırasına göre verilmesi neden önemlidir? Zor
ÇözümOkur kişinin hayatındaki gelişmeleri neden-sonuç ilişkisi içinde takip edebilir; bilgiler karışmaz ve anlatım düzenli olur.
Sık yapılan hatalar
- Bilgilendirici metinde öznel ifadeler kullanmak.
- Kaynak belirtmemek.
- Haberde en önemli bilgiyi sona bırakmak.
- Biyografiyi 1. kişi ağzından yazmak.
Biliyor muydun?
Cahit Arf’ın 1941’de bulduğu “Arf değişmezi” bugün bilgisayar bilimlerinde ve şifrelemede kullanılıyor!