Bitişik ve ayrı yazılan birleşik kelimeler; kısaltmaların yazımı ve kısaltmalara gelen ekler; düzeltme işaretinin kullanımı.
Bitişik yazılan birleşik kelimeler
- Ses düşmesi ya da türemesi olan birleşik kelimeler: kaybetmek, sabretmek, hissetmek, kahvaltı (kahve+altı), cumartesi (cuma+ertesi), pazartesi
- Anlam kayması olan (sözcüklerden en az biri gerçek anlamını yitirmiş) birleşik kelimeler: hanımeli, aslanağzı, kuşburnu, kaplumbağa, denizanası, sütlaç (bitki, hayvan, yemek adları)
- Fiil + fiil yapısındaki özel adlar ve kalıplaşmış kelimeler: uyurgezer, gecekondu, biçerdöver
- Kurallı birleşik fiiller: okuyabil-, yazıver-, düşeyaz-
- Sayılarla kurulan bazı birleşik kelimeler: ikindi, üçgen, beşibiryerde, kırkayak, dokuztaş
- “-ev, -hane, -name, -zade” ile kurulanlar: kütüphane, postane, seyahatname, beyzade
Ayrı yazılan birleşik kelimeler
- Etmek, olmak, eylemek, kılmak yardımcı eylemleriyle ses olayı olmadan kurulanlar: yardım etmek, kayıt olmak
- Anlam kayması olmayan isim tamlamaları ve sıfat tamlamaları: kitap kurdu (mecaz ama sözcüklerin anlamı korunur), çalar saat, açık oturum
- Renk adları: açık mavi, koyu yeşil, kavuniçi (bitişik!), gece mavisi
- Yer adları: “Aksaray, Kuşadası” gibi bitişik yazılanlar dışında “Kadıköy, Ortaköy” bitişik; ama “Çanakkale Boğazı, Van Gölü” ayrı.
- Yön adları: kuzey doğu değil → kuzeydoğu (bitişik!), güneybatı
💡 Kural: Birleşik kelime bir bitki, hayvan, yemek ya da araç adı olup sözcüklerden biri gerçek anlamını yitirmişse bitişik yazılır: “aslanağzı” bitki adıdır; aslanın ağzı değildir.
| Bitişik | Ayrı |
|---|---|
| hanımeli | yardım etmek |
| kahvaltı | açık mavi |
| kuzeydoğu | kayıt olmak |
| kütüphane | çalar saat |
Kısaltmaların yazımı
Kurum, kuruluş, ülke adlarının kısaltmaları her sözcüğün ilk harfi büyük yazılarak yapılır ve nokta konmaz: TBMM, TDK, TRT, MEB, ABD
Kısaltmalara gelen ekler: Kısaltmanın son harfinin okunuşuna göre gelir ve kesme işaretiyle ayrılır:
- TDK’ya (son harf “ka” diye okunur), MEB’e (meb), TBMM’ye (me), ABD’ye (de), THY’ye (ye), NATO’ya (nato)
| Kısaltma | Okunuş | Ek |
|---|---|---|
| TDK | te-de-ka | TDK’ya |
| TBMM | te-be-me-me | TBMM’ye |
| MEB | meb | MEB’e |
| ABD | a-be-de | ABD’ye |
| NATO | nato | NATO’ya |
Küçük harfle yapılan kısaltmalar noktalı yazılır: Dr., Prof., vb., vs., Cad., Sok., No.
Ölçü birimleri noktasız: cm, kg, km, m, L
Düzeltme işareti (ˆ)
Düzeltme işareti (şapka), yazılışları aynı, anlamları ve okunuşları farklı sözcükleri ayırmak için kullanılır:
- hala (babanın kız kardeşi) – hâlâ (henüz, yine)
- kar (yağış) – kâr (kazanç)
- adet (sayı) – âdet (gelenek)
- alem (bayrak) – âlem (dünya)
Ayrıca “kâğıt, dükkân, rüzgâr” gibi sözcüklerde ince okunan k, g, l’den sonraki “a” ve “u” ünlüleri üzerine konur. Nispet ekinde de kullanılır: millî, dinî, askerî.
Kavramlar
- Birleşik kelime
- İki ya da daha fazla sözcüğün birleşmesiyle oluşan sözcük.
- Anlam kayması
- Sözcüğün birleşik kelimede gerçek anlamını yitirmesi.
- Kısaltma
- Bir sözcüğün ya da söz grubunun kısaltılmış biçimi.
- Düzeltme işareti
- Okunuşu ve anlamı farklı sözcükleri ayıran işaret (ˆ).
- Ses düşmesi/türemesi olan birleşik kelimeler bitişik
- Anlam kayması olan bitki, hayvan, yemek adları bitişik
- Ses olayı olmayan yardımcı eylemli fiiller ayrı
- Kurum kısaltmaları büyük harfle, noktasız
- Kısaltmaya gelen ek son harfin okunuşuna göre
- Düzeltme işareti: hala/hâlâ, kar/kâr
Örnek soru ve çözümü
“Hala TDK’ye mektup yazmadın mı? Kar ettiğimiz parayla kuzey doğuya gezi yapacağız.” cümlesindeki yazım yanlışlarını düzeltiniz.
“Hâlâ TDK’ya mektup yazmadın mı? Kâr ettiğimiz parayla kuzeydoğuya gezi yapacağız.” (hâlâ: henüz; TDK “ka” okunur → ’ya; kâr: kazanç; kuzeydoğu bitişik.)
Çözümlü örnekler
1. “Hanım eli” mi, “hanımeli” mi yazılır? Kolay
Çözüm“Hanımeli”; bitki adıdır, anlam kayması vardır.
2. “MEB’e” yazımındaki ek neden “-e” dir? Orta
ÇözümMEB kısaltması “meb” diye okunur; son ses “b” olduğu için ek “-e” gelir.
3. “Kitapkurdu” mu, “kitap kurdu” mu yazılır? Zor
Çözüm“Kitap kurdu” ayrı yazılır; çok kitap okuyan kişi anlamında mecaz bir tamlamadır ama bir bitki ya da hayvan adı değildir ve sözcükler anlamlarını büyük ölçüde korur.
Sık yapılan hatalar
- “kuzey doğu” yazmak.
- Kısaltmalara gelen eki yazılışa göre getirmek (TDK’ye ✗).
- “hala” ile “hâlâ”yı karıştırmak.
- Kurum kısaltmalarına nokta koymak (T.B.M.M. ✗).
Biliyor muydun?
“Kahvaltı” kelimesi “kahve altı” sözünden gelir: Eskiden sabah kahvesinden önce, midenin boş kalmaması için hafif bir şeyler yenirdi!