İş, oluş ve durum fiilleri; haber (bildirme) kipleri ve dilek (tasarlama) kipleri; kişi ekleri; kip ve kişi ekleriyle çekimlenmiş fiiller.
Fiil nedir?
İş, oluş, hareket ya da durum bildiren sözcüklere fiil (eylem) denir. Fiillerin mastar hâli -mek/-mak ekiyle yapılır: okumak, gelmek.
Anlam bakımından fiiller:
| Tür | Özellik | Örnek |
|---|---|---|
| İş (kılış) fiili | Bir nesneyi etkiler; “onu” sorusuna cevap verir | yıkamak, kesmek, okumak, yazmak |
| Durum fiili | Nesne almaz, durumu bildirir | uyumak, oturmak, gülmek, koşmak, beklemek |
| Oluş fiili | Kendiliğinden, zamanla gerçekleşen değişim | büyümek, sararmak, kızarmak, acıkmak, yaşlanmak |
💡 Pratik ayırt etme: Fiile “onu” getir. Anlamlıysa iş fiilidir (onu yıkadı ✓). Anlamsızsa ve kendiliğinden bir değişim varsa oluş, yoksa durum fiilidir.
Haber (bildirme) kipleri
Fiilin zamanını bildiren kiplere haber (bildirme) kipleri denir. Beş tanedir:
| Kip | Ek | Örnek |
|---|---|---|
| Görülen geçmiş zaman | -di | geldi, okudum |
| Öğrenilen (duyulan) geçmiş zaman | -miş | gelmiş, okumuş |
| Şimdiki zaman | -yor (-makta) | geliyor, okuyor |
| Gelecek zaman | -ecek/-acak | gelecek, okuyacak |
| Geniş zaman | -r, -ar/-er, -ir | gelir, okur |
💡 -di ile -miş farkı: “-di” konuşanın olayı gördüğünü, “-miş” ise başkasından duyduğunu ya da sonradan fark ettiğini bildirir: “Kar yağdı.” (gördüm) – “Kar yağmış.” (sabah fark ettim / duydum)
| Kip | Ek | gel- fiili |
|---|---|---|
| Görülen geçmiş | -di | geldi |
| Öğrenilen geçmiş | -miş | gelmiş |
| Şimdiki | -yor | geliyor |
| Gelecek | -ecek | gelecek |
| Geniş | -ir | gelir |
Dilek (tasarlama) kipleri
Fiilin gerçekleşmesinin istek, şart, gereklilik ya da emir olarak bildirildiği kiplerdir. Dört tanedir:
| Kip | Ek | Örnek |
|---|---|---|
| Şart (dilek-şart) | -se/-sa | gelsem, okusan |
| İstek | -e/-a | geleyim, okuyalım |
| Gereklilik | -meli/-malı | gelmeliyim, okumalısın |
| Emir | eksiz, -sin, -in | gel, gelsin, gelin, gelsinler |
Örnekler:
- “Keşke biraz daha erken kalksaydım.” (şart – pişmanlık)
- “Haydi parka gidelim.” (istek)
- “Her gün kitap okumalıyız.” (gereklilik)
- “Kapıyı kapat.” (emir)
Kişi ekleri ve çekim
Fiillere kip ekinden sonra kişi ekleri gelir:
| Kişi | Görülen geçmiş | Şimdiki zaman |
|---|---|---|
| 1. tekil (ben) | geldim | geliyorum |
| 2. tekil (sen) | geldin | geliyorsun |
| 3. tekil (o) | geldi | geliyor |
| 1. çoğul (biz) | geldik | geliyoruz |
| 2. çoğul (siz) | geldiniz | geliyorsunuz |
| 3. çoğul (onlar) | geldiler | geliyorlar |
Kip ve kişi eki almış fiillere çekimli fiil denir; cümlenin yüklemi olabilir. “Yarın okula gideceğiz.” → gid- (kök) + -eceğ (gelecek zaman) + -iz (1. çoğul kişi)
Kavramlar
- Mastar
- Fiilin -mek/-mak ekli adı.
- Kip
- Fiilin zamanını ya da tasarlama biçimini bildiren ek.
- Kişi eki
- Eylemi kimin yaptığını bildiren ek.
- Çekimli fiil
- Kip ve kişi eki almış fiil.
- Fiil iş, oluş, durum bildirir; mastarı -mek/-mak
- İş fiili “onu” sorusuna cevap verir
- Oluş fiili kendiliğinden gerçekleşen değişimdir
- Haber kipleri: -di, -miş, -yor, -ecek, -r
- Dilek kipleri: şart, istek, gereklilik, emir
- Kip + kişi eki = çekimli fiil
Örnek soru ve çözümü
“Dedem bahçedeki elmaların kızardığını görünce çok sevinmiş.” cümlesindeki fiillerin anlam özelliklerini ve “sevinmiş” fiilinin kipini belirtiniz.
“Kızarmak” oluş fiilidir (kendiliğinden değişim), “görmek” iş fiilidir (onu görmek), “sevinmek” durum fiilidir. “Sevinmiş” öğrenilen geçmiş zaman kipiyle çekimlenmiştir (anlatıcı bunu sonradan duymuştur).
Çözümlü örnekler
1. “Okuyacağım” fiilinin kipi nedir? Kolay
ÇözümGelecek zaman kipi (1. tekil kişi).
2. “Kar yağdı.” ile “Kar yağmış.” arasındaki anlam farkı nedir? Orta
Çözüm“Yağdı” konuşanın karın yağdığını gördüğünü; “yağmış” sonradan fark ettiğini ya da başkasından duyduğunu bildirir.
3. “Sararmak, sarartmak” fiillerinden hangisi oluş, hangisi iş fiilidir? Zor
Çözüm“Sararmak” oluş fiilidir (yaprak kendiliğinden sarardı). “Sarartmak” iş fiilidir (güneş perdeyi sarartır → onu sarartır).
Sık yapılan hatalar
- “Uyumak, koşmak” gibi fiilleri iş fiili sanmak.
- -di ile -miş arasındaki anlam farkını göz ardı etmek.
- Dilek kipleriyle haber kiplerini karıştırmak.
Biliyor muydun?
Türkçede tek bir fiil kökünden kip, kişi, olumsuzluk ve soru ekleriyle yüzlerce farklı biçim türetilebilir: gelmeyecek misiniz, gelmeliydik, gelseydiniz…