Basit fiiller, yapım ekiyle türemiş fiiller; birleşik fiil türleri: yardımcı eylemle kurulan, anlamca kaynaşmış (deyimleşmiş) ve kurallı birleşik fiiller (yeterlik, tezlik, sürerlik, yaklaşma); yazımı.
Basit ve türemiş fiiller
Basit fiil: Yapım eki almamış fiillerdir (çekim eki alabilir): gel-, yazdı, okuyor, koşacak
Türemiş fiil: Yapım eki almış fiillerdir:
- İsimden fiil yapan eklerle: su → sula-, baş → başla-, temiz → temizle-, yaş → yaşa-, kara → karar-
- Fiilden fiil yapan eklerle: yaz- → yazdır-, gül- → güldür-, sev- → sevin-, gör- → görün-, yıka- → yıkan-
💡 Türemiş fiili bulmak için fiilin kökünü bul: Kök isimse ya da fiile yapım eki gelmişse fiil türemiştir.
Birleşik fiiller: yardımcı eylemle kurulanlar
Bir isim ile etmek, olmak, eylemek, kılmak yardımcı eylemlerinin birleşmesiyle kurulur.
- Ses düşmesi ya da türemesi olmuyorsa ayrı yazılır: yardım etmek, teşekkür etmek, kayıt olmak, mutlu olmak, namaz kılmak
- Ses düşmesi ya da türemesi oluyorsa bitişik yazılır:
- Ses düşmesi: kaybetmek (kayıp+etmek), sabretmek (sabır+etmek), emretmek (emir+etmek), affetmek
- Ses türemesi: hissetmek (his+etmek), reddetmek (ret+etmek), hallolmak (hal+olmak)
| Ayrı yazılır | Bitişik yazılır |
|---|---|
| yardım etmek | kaybetmek |
| kayıt olmak | sabretmek |
| zarar vermek | hissetmek |
| teşekkür etmek | reddetmek |
Anlamca kaynaşmış (deyimleşmiş) birleşik fiiller
Deyimleşmiş birleşik fiiller: İki sözcükten oluşur ve gerçek anlamından farklı bir anlam kazanır; ayrı yazılır.
- göz atmak (kısaca bakmak), kulak vermek (dinlemek), el uzatmak (yardım etmek), dil dökmek (ikna etmeye çalışmak), içi kan ağlamak (çok üzülmek)
Anlamca kaynaşmış (bitişik yazılan) birleşik fiiller: Sözcükler tek bir kavrama dönüşmüştür: vazgeçmek, öngörmek, başvurmak, öldürmek gibi az sayıdadır ve bitişik yazılır.
Kurallı birleşik fiiller
Bir fiil ile -e/-a, -ı/-i/-u/-ü zarf-fiil ekinden sonra gelen bil-, ver-, dur-, yaz-, gel-, kal- fiillerinin birleşmesiyle kurulur. Bitişik yazılır.
| Tür | Yapı | Anlam | Örnek |
|---|---|---|---|
| Yeterlik | -e/-a + bil- | Bir işi yapabilme gücü | okuyabildi, gelebilir |
| Tezlik | -ı/-i + ver- | Çabukluk | yazıverdi, gidiversin |
| Sürerlik | -e/-a + dur-, gel-, kal- | Devam etme | bakakaldı, söyleyedursun, süregelen |
| Yaklaşma | -e/-a + yaz- | Az kalsın | düşeyazdı, öleyazdı |
⚠️ Yeterlik fiilinin olumsuzu “-ebil-” ile değil, “-eme-” ile yapılır: “okuyabildim” → “okuyamadım”.
Kavramlar
- Türemiş fiil
- Yapım eki almış fiil.
- Birleşik fiil
- İki sözcüğün birleşmesiyle oluşan fiil.
- Yardımcı eylem
- etmek, olmak, eylemek, kılmak.
- Yeterlik fiili
- Bir işi yapabilme anlamı veren -ebil- yapısı.
- Basit fiil yapım eki almaz
- Türemiş fiil yapım eki alır (sula-, yazdır-)
- Yardımcı eylemle kurulanlar ses olayı yoksa ayrı yazılır
- Ses düşmesi/türemesi varsa bitişik (kaybetmek, hissetmek)
- Deyimleşmiş birleşik fiiller ayrı yazılır (göz atmak)
- Kurallı birleşik fiiller bitişik: yeterlik, tezlik, sürerlik, yaklaşma
Örnek soru ve çözümü
“Annem bize yardım etti ama kardeşim az kalsın merdivenden düşeyazdı; hemen elini tutuverdim.” cümlesindeki birleşik fiilleri ve türlerini bulunuz.
“yardım etti” → yardımcı eylemle kurulan (ayrı). “düşeyazdı” → kurallı birleşik fiil, yaklaşma (bitişik). “tutuverdim” → kurallı birleşik fiil, tezlik (bitişik).
Çözümlü örnekler
1. “Sabır etmek” mi, “sabretmek” mi yazılır? Kolay
Çözüm“Sabretmek”; “sabır” sözcüğünde ses düşmesi olduğu için bitişik yazılır.
2. “Temizlemek” fiili yapı bakımından nasıldır? Orta
ÇözümTüremiştir: temiz (isim) + -le (isimden fiil yapım eki).
3. “Bu soruyu çözebilirim.” cümlesindeki fiilin olumsuzunu yazınız ve kuralı açıklayınız. Zor
Çözüm“Bu soruyu çözemem.” Yeterlik fiilinin olumsuzu “-ebil-” değil “-eme-” ile kurulur.
Sık yapılan hatalar
- “yardımetmek” gibi ses olayı olmayanları bitişik yazmak.
- “hisetmek” yazmak (ses türemesi var: hissetmek).
- Tezlik ve yeterlik fiillerini ayrı yazmak (okuya bildi ✗).
Biliyor muydun?
“Bakakalmak” fiili Türkçeye özgü çok güzel bir sürerlik fiilidir: Şaşkınlıktan ne yapacağını bilemeden uzun süre bakmayı anlatır!