Paragrafın konusu ve ana düşüncesi; yardımcı düşünceler; paragraftan çıkarılabilecek ve çıkarılamayacak yargılar; paragrafta boşluk tamamlama ve anlatım biçimi.
Konu ve ana düşünce
- Konu: Paragrafta üzerinde durulan olay, durum ya da kavram. “Ne anlatılıyor?”
- Ana düşünce: Yazarın okura vermek istediği mesaj. “Yazar ne demek istiyor?”
Ana düşünce nerede olur?
- Başta: Tümdengelim — önce genel yargı, sonra açıklama.
- Sonda: Tümevarım — önce örnekler, sonra genel yargı (“Kısacası, sonuç olarak…”).
- Hem başta hem sonda: Aynı düşünce farklı biçimde tekrar edilir.
- Gizli: Okur paragrafın bütününden çıkarır.
Çıkarım yapma
Çıkarım, paragrafta açıkça yazılmayan ama verilen bilgilerden mantıklı olarak varılabilen sonuçtur.
Örnek paragraf:
“Ali her sabah otobüse yetişmek için koşuyordu. Bu sabah da kapıdan çıktığında otobüsün durağa yaklaştığını gördü. Bu kez koşmadı; gülümseyerek yürüdü. Çünkü artık okulun yanındaki yeni evlerine taşınmışlardı.”
- ✓ Çıkarılabilir: Ali’nin yeni evi okula yakındır.
- ✓ Çıkarılabilir: Ali daha önce okula uzak bir yerde oturuyordu.
- ✗ Çıkarılamaz: Ali otobüsle gitmeyi sevmez. (Paragrafta böyle bir bilgi yok.)
- ✗ Çıkarılamaz: Ali’nin yeni evi çok büyüktür.
⚠️ “Çıkarılamaz” sorularında seçenekteki bilgi paragrafta yoksa ya da paragrafla çelişiyorsa doğru cevap odur. Kendi bildiklerini değil, yalnızca paragrafı esas al!
1) Her seçeneği paragrafta ara.
2) Açıkça yazılmamışsa: Paragraftaki bilgiler bu sonucu zorunlu kılıyor mu?
3) Paragrafta dayanağı yoksa ya da çelişiyorsa “çıkarılamaz”.
Boşluk tamamlama ve sıralama
Paragrafta boşluk tamamlama: Boşluk paragrafın başındaysa konuya giriş yapan genel bir yargı; sonundaysa paragrafı bağlayan bir sonuç; ortasındaysa önceki ve sonraki cümleyle bağlantılı bir cümle gelir.
Cümle sıralama:
- Önce giriş cümlesini bul: Bağlayıcı ifade ve zamir içermez, genel bir yargıdır.
- Cümlelerdeki zamirlere ve bağlaçlara dikkat et: “Bu, o, bunun için, ayrıca” önceki bir cümleye işaret eder.
- Anahtar sözcükleri takip et: Bir cümlede geçen kavram sonraki cümlede açıklanıyor olabilir.
- Sonuç cümlesini bul: “Kısacası, bu yüzden” ile başlayabilir.
Paragrafta yardımcı düşünce ve anlatım biçimi
“Paragrafta aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?” sorularında her seçeneği tek tek paragrafta kontrol et.
Paragrafın anlatım biçimi ve düşünceyi geliştirme yolları:
- Olay varsa → öyküleyici
- Bir yer, kişi canlandırılıyorsa → betimleyici
- Bilgi veriliyorsa → açıklayıcı
- Okur ikna edilmeye çalışılıyorsa → tartışmacı
Paragrafın yazarı hakkında çıkarım: Yazarın tutumu (eleştirel, övgü, umutlu, karamsar) kullandığı sözcüklerden anlaşılır.
Kavramlar
- Çıkarım
- Verilen bilgilerden mantıklı olarak varılan sonuç.
- Tümevarım
- Örneklerden genel yargıya ulaşma.
- Tümdengelim
- Genel yargıdan örneklere gitme.
- Yazarın tutumu
- Yazarın konuya bakışı ve duygusu.
- Konu: ne anlatılıyor; ana düşünce: yazar ne demek istiyor
- Ana düşünce başta, sonda ya da gizli olabilir
- Çıkarım: açıkça yazılmayan ama mantıkla varılan sonuç
- Çıkarılamaz: paragrafta dayanağı yok ya da çelişiyor
- Sıralamada giriş cümlesi, zamir ve bağlaçlar ipucudur
- Kendi bilgini değil paragrafı esas al
Örnek soru ve çözümü
“Kütüphanemizdeki çizgi roman rafı her teneffüste dolup taşıyor. Ders kitaplarının olduğu raflar ise neredeyse boş.” Bu paragraftan hangisi çıkarılabilir? A) Öğrenciler çizgi romanlara ilgi duyuyor. B) Ders kitapları eskidir. C) Çizgi romanlar pahalıdır.
A çıkarılabilir; rafın dolup taşması ilgiyi gösterir. B ve C’ye dair paragrafta bilgi yoktur.
Çözümlü örnekler
1. Ana düşüncenin paragrafın sonunda olduğu yapıya ne denir? Kolay
ÇözümTümevarım.
2. Paragrafta “Bu nedenle” ile başlayan cümle genellikle neyi bildirir? Orta
ÇözümÖnceki cümlelerde anlatılanların sonucunu; genellikle ana düşünceyi ya da sonuç cümlesini.
3. Örnek paragraftaki Ali’nin “gülümseyerek yürümesi” hangi duyguyu ve durumu ima eder? Zor
ÇözümRahatladığını ve mutlu olduğunu; artık okula yakın oturduğu için koşmak zorunda kalmamasının verdiği huzuru ima eder.
Sık yapılan hatalar
- Kendi bilgisiyle çıkarım yapmak.
- Paragrafta geçen ama ana düşünce olmayan bir cümleyi ana düşünce seçmek.
- Değinilmeyen bilgi sorusunda seçenekleri paragrafta kontrol etmemek.
Biliyor muydun?
LGS Türkçe sorularının yaklaşık yarısı paragraf ve okuduğunu anlama sorularıdır. Günde 20 dakika düzenli okuma bu soruları çözme hızını ciddi biçimde artırır!