Açıklayıcı, öyküleyici, betimleyici ve tartışmacı anlatım; tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, tanık gösterme, sayısal veri ve benzetme.
Anlatım biçimleri
| Anlatım | Amaç | İpuçları |
|---|---|---|
| Açıklayıcı | Bilgi vermek, öğretmek | Terim, tanım, nesnel dil; ansiklopedi, ders kitabı |
| Öyküleyici | Olay anlatmak | Kişi, yer, zaman, olay akışı; fiiller çok |
| Betimleyici | Sözcüklerle resim çizmek | Sıfatlar, renk, ses, koku; duyular |
| Tartışmacı | Okuru bir düşünceye ikna etmek | Karşıt görüş, kanıt, “bence, oysa” |
Betimleme
Betimleme, bir varlığı, yeri ya da kişiyi okurun gözünde canlandıracak biçimde anlatmaktır. Beş duyu kullanılır.
Örnek:
“Pazar yeri sabahın erken saatinden kalabalıktı. Tezgâhlarda kırmızı domatesler, mor patlıcanlar, yemyeşil maydanozlar yan yana dizilmişti. Satıcıların yüksek sesli bağırışları, taze ekmek kokusuna karışıyordu.”
- Görme: kırmızı, mor, yemyeşil · İşitme: yüksek sesli bağırışlar · Koklama: taze ekmek kokusu
İki tür betimleme:
- Açıklayıcı (bilimsel) betimleme: Varlığı olduğu gibi, nesnel anlatır: “Kedinin dört bacağı, uzun bir kuyruğu vardır.”
- Sanatsal (izlenimsel) betimleme: Yazarın izlenimlerini, duygularını katar: “Kedinin gözleri iki yeşil zümrüt gibi parlıyordu.”
Düşünceyi geliştirme yolları
| Yol | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Tanımlama | “X nedir?” sorusuna cevap | “Erozyon, toprağın su ve rüzgârla taşınmasıdır.” |
| Örnekleme | Somut örnek verme | “Pek çok bitki ilaç yapımında kullanılır; örneğin söğüt kabuğu…” |
| Karşılaştırma | Benzerlik-farklılık | “Kitaplar hayal gücünü geliştirir, filmler ise hazır görüntü sunar.” |
| Tanık gösterme | Ünlü birinin sözüne başvurma | “Atatürk’ün dediği gibi ‘Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.’” |
| Sayısal veri | Sayı, oran, istatistik | “Türkiye’de her yıl yaklaşık 500 milyon ton toprak erozyonla kaybediliyor.” |
| Benzetme | Bir şeyi başka şeye benzeterek anlatma | “Kitaplar, insanı başka dünyalara taşıyan gemilerdir.” |
Tartışmacı anlatım
Tartışmacı anlatımda yazar bir düşünceyi savunur ve okuru ikna etmeye çalışır.
Özellikleri:
- Yazar görüşünü açıkça belirtir.
- Karşıt görüşe değinir ve onu çürütmeye çalışır.
- Kanıtlar (sayısal veri, tanık gösterme, örnek) kullanır.
- Okura sorular yöneltebilir.
Örnek: “Bazıları ödevlerin gereksiz olduğunu düşünüyor. Oysa düzenli ödev yapan öğrencilerin başarısı araştırmalarda açıkça görülüyor. Peki, pekiştirme yapmadan bilgi kalıcı olabilir mi?”
Kavramlar
- Betimleme
- Bir varlığı sözcüklerle canlandırma.
- Tartışmacı anlatım
- Okuru bir düşünceye ikna etmeye yönelik anlatım.
- Tanık gösterme
- Bir uzmanın ya da ünlünün sözünü kanıt olarak kullanma.
- Nesnel
- Kişisel yorum içermeyen.
- Açıklayıcı: bilgi verir
- Öyküleyici: olay anlatır
- Betimleyici: duyularla resim çizer
- Tartışmacı: ikna eder, karşıt görüşü çürütür
- Düşünceyi geliştirme: tanım, örnek, karşılaştırma, tanık, sayı, benzetme
- Sanatsal betimleme yazarın izlenimlerini içerir
Örnek soru ve çözümü
“Gölün yüzeyi ayna gibi parlıyordu. Kıyıdaki kavaklar hafif rüzgârla hışırdıyor, çam kokusu her yere yayılıyordu.” Bu metinde hangi anlatım biçimi ve hangi duyular kullanılmıştır?
Betimleyici anlatım. Görme (ayna gibi parlayan göl), işitme (kavakların hışırtısı), koklama (çam kokusu).
Çözümlü örnekler
1. “Mikroskop, çok küçük cisimleri büyüterek gösteren araçtır.” cümlesinde hangi düşünceyi geliştirme yolu vardır? Kolay
ÇözümTanımlama.
2. Öyküleyici anlatımı açıklayıcı anlatımdan ayıran temel özellik nedir? Orta
ÇözümÖyküleyici anlatımda bir olay, kişiler, yer ve zaman vardır; açıklayıcı anlatımda ise bilgi verilir.
3. “Kimileri teknolojinin çocukları yalnızlaştırdığını söylüyor. Oysa doğru kullanıldığında teknoloji, uzaktaki akrabalarımızla bile bağ kurmamızı sağlıyor.” Bu paragrafın anlatım biçimi nedir? Gerekçelendiriniz. Zor
ÇözümTartışmacı anlatım; karşıt görüş (“kimileri… söylüyor”) belirtilip “oysa” ile çürütülüyor ve yazarın görüşü savunuluyor.
Sık yapılan hatalar
- Betimleyici anlatımı öyküleyici anlatımla karıştırmak.
- Her “gibi”yi düşünceyi geliştirme yolu olarak benzetme saymak.
- Tartışmacı anlatımda karşıt görüşe değinmemek.
Biliyor muydun?
Sait Faik Abasıyanık Burgazada’yı o kadar canlı betimlemiştir ki bugün adanın her köşesinde onun hikâyelerinden izler aranır; evi de müzeye dönüştürülmüştür!