Atatürk’ün hastalığı, ölümü ve cenaze töreni; Anıtkabir; İsmet İnönü’nün cumhurbaşkanlığı; II. Dünya Savaşı ve Türkiye’nin dış politikası; savaşın Türkiye’ye ekonomik ve sosyal etkileri; çok partili hayata geçiş (1946) ve 1950 seçimleri.
Atatürk’ün ölümü
Atatürk, siroz hastalığı nedeniyle 10 Kasım 1938, saat 09.05’te Dolmabahçe Sarayı’nda hayatını kaybetti.
- Naaşı İstanbul’dan Ankara’ya getirildi ve geçici olarak Etnografya Müzesi’ne konuldu.
- 10 Kasım 1953’te Anıtkabir’e nakledildi.
- Ölümü bütün dünyada saygıyla karşılandı; birçok ülke yas ilan etti.
Atatürk’ün vasiyeti: Mal varlığının önemli kısmını Cumhuriyet Halk Partisi’ne bıraktı; gelirlerinin bir kısmının Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu’na verilmesini istedi.
💡 Atatürk: “Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.”
İnönü dönemi
Atatürk’ün ölümünden sonra 11 Kasım 1938’de İsmet İnönü TBMM tarafından cumhurbaşkanı seçildi. “Millî Şef” olarak anıldı.
İnönü döneminin önemli gelişmeleri:
- Hatay’ın anavatana katılması (1939)
- Köy Enstitüleri (1940): Köylerden gelen öğrencilerin öğretmen olarak yetiştirildiği okullar
- Klasiklerin tercümesi ve kültür hayatında gelişmeler
- II. Dünya Savaşı’nın dışında kalma politikası
- Çok partili hayata geçiş (1946)
II. Dünya Savaşı ve Türkiye
II. Dünya Savaşı (1939–1945): Almanya’nın Polonya’ya saldırısıyla başladı.
- Mihver Devletleri: Almanya, İtalya, Japonya
- Müttefik Devletler: İngiltere, Fransa, SSCB, ABD…
Türkiye’nin tutumu:
- Savaşa girmemek için denge politikası izledi (“aktif tarafsızlık”).
- 1939’da İngiltere ve Fransa ile karşılıklı yardım antlaşması, 1941’de Almanya ile saldırmazlık paktı imzaladı.
- Savaşın sonuna doğru (Şubat 1945) Almanya ve Japonya’ya savaş ilan etti (sembolik); amaç Birleşmiş Milletler’e kurucu üye olmaktı.
Savaşın Türkiye’ye etkileri:
- Savaşa girilmediği hâlde seferberlik ilan edildi; çok sayıda genç askere alındı.
- Ekonomik sıkıntılar: Üretim azaldı, karaborsa ve fiyat artışları yaşandı; ekmek karneyle dağıtıldı.
- Millî Korunma Kanunu (1940), Varlık Vergisi (1942) uygulandı.
Çok partili hayata geçiş
II. Dünya Savaşı’ndan sonra dünyada demokrasi güç kazandı; Türkiye de Birleşmiş Milletler’e üye olarak demokratik ilkeleri benimsedi.
- 7 Ocak 1946: Demokrat Parti kuruldu (Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü, Refik Koraltan).
- 21 Temmuz 1946: İlk çok partili genel seçim yapıldı (açık oy, gizli sayım); CHP kazandı.
- 14 Mayıs 1950: Gizli oy, açık sayım ilkesiyle yapılan seçimde Demokrat Parti iktidara geldi; Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan oldu.
Önemi: İktidar ilk kez seçimle, barışçı yolla el değiştirdi. Türk demokrasisi için önemli bir dönüm noktasıdır.
💡 Türkiye 1952’de NATO’ya üye oldu ve Batı ile ilişkilerini güçlendirdi.
Kavramlar
- Millî Şef
- İsmet İnönü’ye verilen unvan.
- Köy Enstitüleri
- Köylü gençleri öğretmen olarak yetiştiren okullar.
- Karaborsa
- Malların gizlice yüksek fiyattan satılması.
- Seferberlik
- Savaş için ülkenin bütün imkânlarının hazırlanması.
- Aktif tarafsızlık
- Savaşa girmeden dengeli ilişkiler yürütme politikası.
- Atatürk 10 Kasım 1938’de Dolmabahçe’de öldü
- Naaşı 1953’te Anıtkabir’e nakledildi
- İsmet İnönü 11 Kasım 1938’de cumhurbaşkanı oldu
- Türkiye II. Dünya Savaşı’na fiilen girmedi
- Savaş yıllarında karne, karaborsa ve Varlık Vergisi
- 1946 çok partili hayat; 1950’de iktidar seçimle değişti
Örnek soru ve çözümü
Türkiye II. Dünya Savaşı’na girmediği hâlde neden ekonomik sıkıntılar yaşamıştır?
Olası bir saldırıya karşı seferberlik ilan edildi, çok sayıda genç askere alındı; tarım ve sanayide iş gücü azaldı, üretim düştü. Dış ticaret de aksadığı için mal kıtlığı, karaborsa ve fiyat artışları yaşandı.
Çözümlü örnekler
1. Atatürk’ün naaşı Anıtkabir’e hangi yıl nakledilmiştir? Kolay
Çözüm1953.
2. Türkiye savaşın sonunda Almanya ve Japonya’ya neden savaş ilan etmiştir? Orta
ÇözümBirleşmiş Milletler’in kurucu üyesi olabilmek için; konferansa yalnızca Mihver Devletlerine savaş ilan eden ülkeler çağrılıyordu.
3. 1950 seçimlerinin Türk siyasi tarihi açısından önemi nedir? Zor
ÇözümGizli oy, açık sayım ilkesiyle yapılan seçimde iktidar ilk kez barışçı yolla, seçimle el değiştirdi. Bu, demokrasinin Türkiye’de yerleşmesi açısından önemli bir adımdır.
Sık yapılan hatalar
- Türkiye’nin II. Dünya Savaşı’na fiilen katıldığını sanmak.
- 1946 seçimlerinin gizli oy, açık sayımla yapıldığını sanmak (1950).
- Atatürk’ün naaşının hemen Anıtkabir’e konduğunu düşünmek.
Biliyor muydun?
Atatürk’ün naaşı Ankara’ya getirilirken trenin geçtiği her istasyonda binlerce kişi gece boyunca beklemiş, “Atam!” diye ağlayarak treni uğurlamıştı.