Dış politikanın ilkeleri; Lozan’dan kalan sorunlar: yabancı okullar, nüfus mübadelesi, Musul, Osmanlı borçları; Milletler Cemiyeti’ne üyelik; Balkan Antantı; Montrö Boğazlar Sözleşmesi; Sadabat Paktı; Hatay’ın anavatana katılması.
Dış politikanın ilkeleri
Atatürk dönemi dış politikası, “Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesine dayanır.
- Tam bağımsızlık
- Barışçılık; sorunları uluslararası hukuk ve antlaşmalarla çözmek
- Gerçekçilik: Ülkenin gücünü dikkate almak
- Millî çıkarları gözetmek
- Misak-ı Millî’ye bağlılık
- Komşularla iyi ilişkiler
Lozan’dan kalan sorunlar: Yabancı okullar, nüfus mübadelesi, Osmanlı borçları, Musul, Boğazlar, Hatay.
Lozan’dan kalan sorunların çözümü
| Sorun | Çözüm |
|---|---|
| Yabancı okullar | Türk kanunlarına ve Millî Eğitim denetimine bağlandı; Türkçe, tarih ve coğrafya derslerini Türk öğretmenler vermeye başladı |
| Nüfus mübadelesi | Yunanistan ile “etabli” (yerleşik) sorunu 1930 Ankara Antlaşması’yla çözüldü; iki ülke arasında dostluk dönemi başladı |
| Osmanlı borçları | 1929’da ilk taksit ödendi; 1954’te borçlar tamamen kapatıldı |
| Musul | Milletler Cemiyeti Musul’u İngiliz mandasındaki Irak’a bıraktı; 1926 Ankara Antlaşması ile Türkiye Musul petrollerinden 25 yıl süreyle %10 pay aldı |
💡 Musul’un kaybedilmesinde Şeyh Said İsyanı’nın Türkiye’nin elini zayıflatması etkili oldu.
Milletler Cemiyeti, Balkan Antantı ve Sadabat Paktı
Milletler Cemiyeti (1932): Türkiye davet üzerine üye oldu. Bu durum Türkiye’nin uluslararası saygınlığının arttığını gösterir.
Balkan Antantı (9 Şubat 1934):
- Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya arasında imzalandı.
- Amaç: İtalya ve Almanya’nın saldırgan politikalarına karşı Balkanlarda barış ve güvenliği korumak.
Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937):
- Türkiye, İran, Irak, Afganistan arasında Tahran’daki Sadabat Sarayı’nda imzalandı.
- Amaç: Doğu sınırlarını güvenceye almak, Orta Doğu’da barışı korumak.
💡 Bu iki pakt Türkiye’nin batı ve doğu sınırlarını güvence altına alarak barışçı dış politikasını gösterdi.
| Pakt | Üyeler | Amaç |
|---|---|---|
| Balkan Antantı (1934) | Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya | Balkanlarda barış |
| Sadabat Paktı (1937) | Türkiye, İran, Irak, Afganistan | Doğu sınırı güvenliği |
Montrö ve Hatay
Montrö Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936):
- İtalya ve Almanya’nın saldırgan tutumları nedeniyle Türkiye Boğazlar’ın statüsünün değiştirilmesini istedi.
- Uluslararası Boğazlar Komisyonu kaldırıldı; yetkileri Türkiye’ye verildi.
- Türkiye Boğazlar bölgesini silahlandırabilecek.
- Önemi: Türkiye Boğazlar üzerinde tam egemenlik sağladı; Lozan’dan kalan en önemli sorun barışçı yollarla çözüldü.
Hatay’ın Anavatana Katılması:
- Hatay, 1921 Ankara Antlaşması’yla Fransız mandasındaki Suriye’ye bırakılmıştı.
- 1936’da Suriye’nin bağımsızlık süreci başlayınca Atatürk Hatay meselesini gündeme getirdi: “Hatay benim şahsi meselemdir.”
- 1938: Hatay Devleti kuruldu (Cumhurbaşkanı Tayfur Sökmen).
- 29 Haziran 1939: Hatay Meclisi Türkiye’ye katılma kararı aldı. Atatürk bu günü göremedi.
- Önemi: Misak-ı Millî sınırları içindeki bir toprak barışçı yollarla anavatana katıldı.
Kavramlar
- Antant
- Devletler arası anlaşma, ittifak.
- Pakt
- Devletler arası antlaşma.
- Montrö
- Boğazlar’ın statüsünü belirleyen 1936 sözleşmesi.
- Milletler Cemiyeti
- I. Dünya Savaşı sonrası kurulan uluslararası barış örgütü.
- Etabli
- Mübadele dışında tutulan yerleşik halk.
- Dış politika: “Yurtta sulh, cihanda sulh”
- Musul 1926’da Irak’a bırakıldı; %10 petrol payı
- Türkiye 1932’de Milletler Cemiyeti’ne davetle üye oldu
- Balkan Antantı (1934) ve Sadabat Paktı (1937)
- Montrö (1936) ile Boğazlar’da tam egemenlik
- Hatay 29 Haziran 1939’da anavatana katıldı
Örnek soru ve çözümü
Montrö Boğazlar Sözleşmesi neden Atatürk dönemi dış politikasının önemli bir başarısıdır?
Lozan’da uluslararası bir komisyona bırakılan Boğazlar üzerinde Türkiye tam egemenlik kazandı ve bölgeyi silahlandırma hakkı elde etti. Bu sonuç savaşla değil, uluslararası hukuka ve barışçı yöntemlere başvurularak elde edildi.
Çözümlü örnekler
1. Hatay hangi tarihte Türkiye’ye katılmıştır? Kolay
Çözüm29 Haziran 1939.
2. Balkan Antantı’nın kurulma nedeni nedir? Orta
Çözümİtalya ve Almanya’nın saldırgan politikalarına karşı Balkanlarda barışı ve sınırların güvenliğini korumak.
3. Türkiye’nin Milletler Cemiyeti’ne davet üzerine üye olması neyi gösterir? Zor
ÇözümTürkiye’nin uluslararası alanda saygın, barışçı ve güvenilir bir devlet olarak kabul edildiğini gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Musul’un Türkiye’ye verildiğini sanmak.
- Balkan Antantı ile Sadabat Paktı’nın üyelerini karıştırmak.
- Hatay’ın Atatürk hayattayken katıldığını sanmak.
Biliyor muydun?
Atatürk Hatay meselesi için o kadar kararlıydı ki hasta olmasına rağmen 1938’de Mersin ve Adana’ya giderek askerî birlikleri denetledi!