I. Dünya Savaşı’nın nedenleri ve bloklar; Osmanlı’nın savaşa girişi ve cepheler; Mondros Ateşkes Antlaşması’nın ağır maddeleri; Anadolu’nun işgali ve halkın tepkisi; Paris Barış Konferansı.
I. Dünya Savaşı’nın nedenleri ve bloklar
I. Dünya Savaşı (1914–1918) dünya tarihinin o güne kadarki en büyük savaşıdır.
Nedenleri:
- Sömürgecilik yarışı ve ham madde, pazar arayışı
- Sanayi İnkılabı sonrası devletler arası ekonomik rekabet
- Milliyetçilik akımı ve Balkanlardaki çatışmalar
- Silahlanma yarışı ve bloklaşma
- Görünür (anlık) neden: Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna’da öldürülmesi (28 Haziran 1914)
| İttifak Devletleri | İtilaf Devletleri |
|---|---|
| Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı Devleti, Bulgaristan | İngiltere, Fransa, Rusya; sonra İtalya, ABD, Japonya… |
| İttifak Devletleri | İtilaf Devletleri |
|---|---|
| Almanya | İngiltere |
| Avusturya-Macaristan | Fransa |
| Osmanlı Devleti | Rusya |
| Bulgaristan | İtalya, ABD |
Osmanlı’nın savaşa girişi ve cepheler
Osmanlı Devleti, kaybettiği toprakları geri almak, kapitülasyonları kaldırmak, yalnızlıktan kurtulmak ve Almanya’nın desteğini sağlamak amacıyla Almanya’nın yanında savaşa girdi.
| Cephe | Önemli bilgi |
|---|---|
| Kafkas Cephesi | Sarıkamış’ta on binlerce asker soğuktan şehit oldu |
| Kanal Cephesi | İngilizlerin Mısır’daki gücünü kırmak amaçlandı; başarılı olunamadı |
| Çanakkale Cephesi | 18 Mart 1915’te İtilaf donanması yenildi; kara savaşları da kazanıldı. Rusya’ya yardım ulaştırılamadı; savaşın uzamasına ve Rusya’da devrime yol açtı |
| Irak Cephesi | Kutü’l-Amare zaferi (1916); sonra Bağdat kaybedildi |
| Suriye-Filistin Cephesi | Kudüs ve Suriye kaybedildi |
| Hicaz-Yemen Cephesi | Fahrettin Paşa Medine’yi uzun süre savundu |
Osmanlı, Çanakkale ve Kutü’l-Amare dışında genellikle başarısız oldu. ABD’nin savaşa girmesi ve Rusya’nın çekilmesiyle savaş İtilaf Devletleri lehine sonuçlandı.
Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
Osmanlı Devleti savaşı kaybedince Limni Adası’nın Mondros limanında İngiltere ile ateşkes imzaladı.
Önemli maddeleri:
- Boğazlar İtilaf Devletlerine açılacak; İstanbul ve Çanakkale boğazlarındaki istihkâmlar işgal edilecek.
- Osmanlı ordusu terhis edilecek; silahlar teslim edilecek.
- 7. madde: İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum olursa herhangi bir stratejik yeri işgal edebilecek. ← En ağır madde
- 24. madde: Vilayat-ı Sitte (Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Elazığ, Sivas) karışıklık çıkarsa işgal edilebilecek; Doğu’da bir Ermeni devleti kurulmasına zemin hazırlandı.
- Haberleşme ve ulaşım İtilaf Devletlerinin denetimine girecek.
Sonuçları: Osmanlı fiilen sona erdi; Anadolu işgale açık hâle geldi.
İşgaller ve halkın tepkisi
Mondros’un 7. ve 24. maddelerine dayanarak İşgaller başladı:
- İngilizler: Musul, İskenderun, Antep, Maraş, Urfa (sonra Fransızlara bıraktı)
- Fransızlar: Adana ve çevresi, sonra Antep, Maraş, Urfa
- İtalyanlar: Antalya, Konya ve çevresi
- Yunanlar: 15 Mayıs 1919’da İzmir’i işgal etti; gazeteci Hasan Tahsin düşmana ilk kurşunu attı.
Halkın tepkisi:
- Mitingler düzenlendi (Sultanahmet mitingleri, Halide Edib’in konuşmaları)
- Kuvâ-yi Milliye birlikleri kuruldu (silahlı direniş)
- Cemiyetler kuruldu
Paris Barış Konferansı (1919): Savaşı kazanan devletler yenilenlerle barış antlaşmaları imzalamak için toplandı; Osmanlı topraklarının paylaşılması da görüşüldü. ABD Başkanı Wilson İlkeleri açıklandı (12. madde: Türklerin çoğunlukta olduğu yerlerde Türk egemenliği).
Kavramlar
- Ateşkes
- Savaşan tarafların çatışmayı durdurması.
- Terhis
- Askerlerin ordudan ayrılması.
- Vilayat-ı Sitte
- Doğu Anadolu’daki altı vilayet.
- Kuvâ-yi Milliye
- İşgallere karşı halkın kurduğu millî birlikler.
- Wilson İlkeleri
- ABD Başkanı Wilson’ın barış için açıkladığı ilkeler.
- Savaşın görünür nedeni Avusturya veliahdının öldürülmesi
- Osmanlı Almanya’nın yanında İttifak Devletlerindeydi
- Çanakkale ve Kutü’l-Amare başarılı cephelerdi
- Mondros 30 Ekim 1918’de imzalandı
- Mondros’un en ağır maddesi 7. madde
- İzmir 15 Mayıs 1919’da işgal edildi; ilk kurşun Hasan Tahsin
Örnek soru ve çözümü
Mondros Ateşkes Antlaşması’nın 7. maddesi neden en ağır madde olarak kabul edilir?
İtilaf Devletlerine “güvenliklerini tehdit eden bir durum” bahanesiyle Osmanlı’nın herhangi bir stratejik yerini işgal etme hakkı veriyordu. Bu belirsiz ifade, bütün Anadolu’nun işgaline zemin hazırladı.
Çözümlü örnekler
1. Mondros Ateşkes Antlaşması hangi tarihte imzalanmıştır? Kolay
Çözüm30 Ekim 1918.
2. Çanakkale Cephesi’nin I. Dünya Savaşı’nın seyrine etkisi nedir? Orta
Çözümİtilaf Devletleri Rusya’ya yardım ulaştıramadı; savaş uzadı, Rusya’da ekonomik çöküş ve 1917 devrimi yaşandı; Rusya savaştan çekildi.
3. Yunanistan’ın İzmir’i işgalinin Millî Mücadele’nin başlamasına etkisi nedir? Zor
Çözümİşgal, halkın tepkisini en üst seviyeye çıkardı; mitingler düzenlendi, Kuvâ-yi Milliye birlikleri kuruldu; Mustafa Kemal’in dört gün sonra Samsun’a çıkmasıyla Millî Mücadele örgütlü bir harekete dönüştü.
Sık yapılan hatalar
- Osmanlı’nın İtilaf Devletleri tarafında olduğunu sanmak.
- Mondros ile Sevr’i karıştırmak.
- İzmir’in işgalini 19 Mayıs olarak hatırlamak (15 Mayıs).
Biliyor muydun?
Çanakkale’de 18 Mart’ta Nusret mayın gemisinin döşediği 26 mayın, İtilaf donanmasının büyük savaş gemilerini batırarak zaferde önemli rol oynadı!