İşgaller karşısında kurulan cemiyetler: zararlı cemiyetler (azınlık ve Türk), millî (yararlı) cemiyetler (Müdafaa-i Hukuk, Redd-i İlhak); Kuvâ-yi Milliye’nin kuruluşu, amacı ve önemi; mitingler.
Zararlı cemiyetler
Mondros sonrası bazı cemiyetler Millî Mücadele’ye karşı çalıştı:
Azınlıkların kurduğu cemiyetler:
| Cemiyet | Amacı |
|---|---|
| Mavri Mira | Bizans’ı yeniden kurmak (Rumlar) |
| Etnik-i Eterya | Yunanistan’ı genişletmek (Megali İdea) |
| Pontus Rum Cemiyeti | Karadeniz’de bir Rum devleti kurmak |
| Taşnak ve Hınçak | Doğu Anadolu’da Ermeni devleti kurmak |
| Alliance İsrailite | Yahudilerin haklarını korumak (Siyonizm) |
Türklerin kurduğu zararlı cemiyetler:
- İngiliz Muhipler Cemiyeti: İngiliz mandasını savundu.
- Wilson Prensipleri Cemiyeti: ABD mandasını savundu.
- Teali-i İslam Cemiyeti: Halifeliği korumayı amaçladı ama Millî Mücadele’ye karşı çıktı.
- Kürt Teali Cemiyeti: Doğu’da ayrı bir devlet kurmayı amaçladı.
💡 Manda ve himaye: Bir devletin, güçlü bir devletin yönetimine ve korumasına bırakılmasıdır. Bu, tam bağımsızlığa aykırıdır.
Millî (yararlı) cemiyetler
Amaçları: İşgallere karşı hakları savunmak, bölgelerini korumak, halkı bilinçlendirmek ve silahlı direniş örgütlemek.
| Cemiyet | Bölge |
|---|---|
| Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk | Trakya |
| İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye | İzmir ve Ege |
| Kilikyalılar Cemiyeti | Adana ve çevresi |
| Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk | Doğu Anadolu (Erzurum Kongresi’ni topladı) |
| Trabzon Muhafaza-i Hukuk | Karadeniz |
| Redd-i İlhak | İzmir’in Yunanistan’a bağlanmasını reddetmek |
| Millî Kongre Cemiyeti | İstanbul; propaganda ve bilinçlendirme |
| Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti | Sivas; kadınların mücadeleye katılımı |
Ortak özellikleri: Başlangıçta bölgesel çalıştılar; Sivas Kongresi’nde “Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti” adıyla birleştiler.
| Yararlı | Zararlı |
|---|---|
| Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri | Mavri Mira, Pontus |
| Redd-i İlhak | Taşnak-Hınçak |
| Millî Kongre | İngiliz Muhipler |
| Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan | Wilson Prensipleri |
Kuvâ-yi Milliye
Kuvâ-yi Milliye (millî kuvvetler), işgaller karşısında halkın kendiliğinden kurduğu silahlı direniş birlikleridir. İlk kez Batı Anadolu’da Yunan işgaline karşı ortaya çıktı.
Kuruluş nedenleri:
- Osmanlı ordusunun terhis edilmesi
- İstanbul Hükûmeti’nin işgallere sessiz kalması
- Halkın vatanını savunma isteği
Yararları:
- Düşmanın ilerleyişini yavaşlattı.
- Düzenli ordunun kurulması için zaman kazandırdı.
- Halkın Millî Mücadele’ye katılımını sağladı.
- TBMM’ye karşı çıkan bazı isyanların bastırılmasında rol oynadı.
Sakıncaları: Disiplin eksikliği, düzenli ordu karşısında yetersizlik, bazı liderlerin keyfî davranışları. Bu nedenle düzenli ordu kuruldu.
Mitingler ve halkın tepkisi
İzmir’in işgali üzerine yurdun dört bir yanında protesto mitingleri düzenlendi:
- Sultanahmet Mitingi (23 Mayıs 1919): Halide Edib Adıvar’ın etkileyici konuşması: “Milletler sizin dostunuzdur, hükûmetler düşmanınız.”
- Fatih, Üsküdar, Kadıköy mitingleri
Mitinglerin önemi:
- Millî bilinç uyandı.
- Halk işgallere karşı örgütlendi.
- Dünya kamuoyuna haksızlıklar duyuruldu.
💡 Bu mitinglerde Türk kadınları ilk kez kalabalıklar önünde siyasi konuşmalar yaptı ve Millî Mücadele’de aktif rol aldı.
Kavramlar
- Cemiyet
- Ortak amaçla kurulan dernek.
- Müdafaa-i Hukuk
- Hakları savunma.
- Redd-i İlhak
- Bir yerin başka devlete bağlanmasını reddetme.
- Megali İdea
- Büyük Yunanistan’ı kurma ideali.
- Manda
- Güçlü bir devletin yönetimine girme.
- Azınlık cemiyetleri Türk topraklarında devlet kurmak istedi
- İngiliz Muhipler ve Wilson Prensipleri manda yanlısıydı
- Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri hakları savunmak için kuruldu
- Cemiyetler Sivas Kongresi’nde birleşti
- Kuvâ-yi Milliye düşmanı yavaşlattı, düzenli orduya zaman kazandırdı
- Sultanahmet Mitingi’nde Halide Edib konuştu
Örnek soru ve çözümü
Millî cemiyetlerin başlangıçta bölgesel çalışmasının nedeni nedir ve bu sorun nasıl giderildi?
Her bölge kendi bölgesindeki işgale karşı kuruldu; ortak bir merkez ve yönetim yoktu. Sivas Kongresi’nde bütün cemiyetler “Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti” adıyla birleşerek tek merkezden yönetilmeye başlandı.
Çözümlü örnekler
1. Rumların Bizans’ı yeniden kurmak amacıyla kurduğu cemiyet hangisidir? Kolay
ÇözümMavri Mira.
2. İngiliz Muhipler ve Wilson Prensipleri cemiyetlerinin ortak özelliği nedir? Orta
Çözümİkisi de Türkler tarafından kurulmuş ve kurtuluşu manda ve himayede görmüştür.
3. Kuvâ-yi Milliye’nin yerine düzenli ordunun kurulması neden gerekli olmuştur? Zor
ÇözümKuvâ-yi Milliye disiplinsizdi, merkezden yönetilemiyordu ve düzenli Yunan ordusu karşısında yetersiz kalıyordu. Kesin zafer için disiplinli, merkezden yönetilen düzenli bir ordu gerekiyordu.
Sık yapılan hatalar
- Redd-i İlhak’ı zararlı cemiyet sanmak.
- Manda yanlısı cemiyetleri yararlı saymak.
- Kuvâ-yi Milliye’nin düzenli ordu olduğunu düşünmek.
Biliyor muydun?
Halide Edib Adıvar Sultanahmet Mitingi’nde yaklaşık 200.000 kişiye seslendi. Daha sonra Kurtuluş Savaşı’nda “onbaşı”, ardından “çavuş” rütbesiyle bizzat görev aldı!