Cumhuriyet Halk Fırkası; Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve kapatılması; Şeyh Said İsyanı ve Takrir-i Sükûn Kanunu; İzmir suikast girişimi; Serbest Cumhuriyet Fırkası; Menemen Olayı; demokratikleşme çabalarının sonuçları.
İlk siyasi partiler
Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF): 9 Eylül 1923’te Mustafa Kemal tarafından kuruldu. Cumhuriyet’in ilk siyasi partisidir. (1924’te Cumhuriyet Halk Fırkası, 1935’te Cumhuriyet Halk Partisi adını aldı.)
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924):
- İlk muhalefet partisidir; Kâzım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay gibi Millî Mücadele’nin önde gelen isimleri kurdu.
- Liberal ekonomiyi savundu; inkılapların daha yavaş yapılması gerektiğini düşündü.
- Programındaki “dinî inançlara saygılıyız” ifadesi, inkılap karşıtlarının bu partinin etrafında toplanmasına yol açtı.
- Şeyh Said İsyanı’na karıştığı gerekçesiyle 5 Haziran 1925’te kapatıldı.
Şeyh Said İsyanı ve İzmir suikastı
Şeyh Said İsyanı (13 Şubat 1925): Doğu Anadolu’da dinî duyguları kullanarak başlatılan ve Cumhuriyet’e, inkılaplara karşı olan bir isyandır.
- İsyanın arkasında Musul’u ele geçirmek isteyen İngiltere’nin kışkırtması olduğu düşünülür.
- Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı (hükûmete olağanüstü yetkiler); İstiklal Mahkemeleri yeniden kuruldu.
- İsyan bastırıldı; Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı.
- Sonuç: Musul sorununda Türkiye’nin eli zayıfladı; çok partili hayata geçiş ertelendi.
İzmir Suikast Girişimi (Haziran 1926): Mustafa Kemal’e İzmir’de suikast düzenlenmek istendi; zamanında ortaya çıkarıldı ve sorumlular yargılandı.
Serbest Cumhuriyet Fırkası ve Menemen Olayı
Serbest Cumhuriyet Fırkası (12 Ağustos 1930):
- Atatürk’ün isteğiyle Fethi (Okyar) Bey tarafından kuruldu.
- Amaç: Mecliste muhalefeti oluşturmak, demokrasiyi geliştirmek ve 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı’nın etkilerine karşı farklı görüşleri tartışmak.
- Liberal ekonomiyi savundu.
- Kısa sürede inkılap karşıtlarının partide toplanması üzerine Fethi Bey partiyi kendisi kapattı (17 Kasım 1930).
Menemen Olayı (23 Aralık 1930): İzmir’in Menemen ilçesinde bir grup gerici, şeriat istediklerini söyleyerek isyan çıkardı; olayı yatıştırmaya çalışan yedek subay öğretmen Mustafa Fehmi Kubilay şehit edildi.
- Sonuç: İnkılapları korumak ve halkı bilinçlendirmek için Halkevleri (1932) kuruldu; inkılapçılık ilkesi önem kazandı.
Her yıl 23 Aralık’ta Menemen’de şehit edilen öğretmen Kubilay ve bekçiler anılır.
Demokratikleşme çabalarının sonuçları
- Çok partili hayata geçiş denemeleri başarısız oldu; çünkü inkılap karşıtları bu partileri kendi amaçları için kullandı.
- Cumhuriyet yönetimi, inkılapların korunması için tedbirler aldı.
- Çok partili hayata gerçek anlamda ancak 1946’da geçilebildi.
💡 Bu denemeler, Atatürk’ün demokrasiye verdiği önemi gösterir. Atatürk muhalefetin varlığını demokrasinin gereği olarak görmüş ve bizzat Serbest Fırka’nın kurulmasını istemiştir.
Kadınların siyasi hakları: 1930 belediye, 1933 muhtarlık, 1934 milletvekili seçme-seçilme hakkı. 1935’te 18 kadın milletvekili Meclise girdi. Bu da demokratikleşmenin önemli bir adımıdır.
Kavramlar
- Muhalefet
- İktidarı denetleyen, karşı görüş bildiren parti.
- Takrir-i Sükûn
- Huzurun sağlanması; 1925’te çıkarılan olağanüstü kanun.
- Liberalizm
- Ekonomide serbest piyasayı savunan görüş.
- Halkevleri
- İnkılapları halka anlatmak için kurulan kültür merkezleri.
- İrtica
- Gericilik; inkılaplara karşı çıkma.
- CHF 9 Eylül 1923’te kuruldu
- Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ilk muhalefet partisidir (1924)
- Şeyh Said İsyanı (1925) sonrası Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı
- Serbest Cumhuriyet Fırkası 1930’da Atatürk’ün isteğiyle kuruldu
- Menemen Olayı’nda Kubilay şehit edildi; Halkevleri kuruldu
- Kadınlar 1934’te milletvekili seçme-seçilme hakkı kazandı
Örnek soru ve çözümü
Çok partili hayata geçiş denemelerinin Atatürk döneminde başarısız olmasının ortak nedeni nedir?
Kurulan muhalefet partileri, inkılaplara ve Cumhuriyet’e karşı olan kişilerin toplandığı yerlere dönüştü; bu durum rejim için tehlike oluşturduğu için partiler kapatıldı ya da kendini kapattı.
Çözümlü örnekler
1. Cumhuriyet döneminin ilk muhalefet partisi hangisidir? Kolay
ÇözümTerakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924).
2. Şeyh Said İsyanı’nın dış politikaya etkisi nedir? Orta
ÇözümTürkiye’nin Musul sorununda İngiltere karşısındaki eli zayıfladı; Musul 1926’da İngiliz mandasındaki Irak’a bırakıldı.
3. Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Atatürk’ün isteğiyle kurulması neyi gösterir? Zor
ÇözümAtatürk’ün demokrasiyi ve muhalefetin varlığını önemsediğini; tek partili yönetimi kalıcı görmediğini ve çok partili bir sisteme geçişi amaçladığını gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Serbest Cumhuriyet Fırkası’nı ilk muhalefet partisi sanmak.
- Menemen Olayı ile Şeyh Said İsyanı’nı karıştırmak.
- Çok partili hayata 1930’da geçildiğini sanmak (1946).
Biliyor muydun?
Halkevleri 1932’de kuruldu ve köylere kadar ulaştı. Burada tiyatro, kütüphane, dil ve tarih çalışmaları, spor ve halk eğitimi kursları yapılıyordu!