Saltanatın kaldırılması; Ankara’nın başkent olması; Cumhuriyet’in ilanı; halifeliğin kaldırılması; 1921 ve 1924 anayasaları; inkılapların gerekçeleri ve sonuçları.
Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922)
Nedenleri:
- Millî egemenlik ile saltanat bir arada olamazdı; TBMM ve padişah olmak üzere iki ayrı yönetim vardı.
- İtilaf Devletleri Lozan Konferansı’na hem TBMM’yi hem İstanbul Hükûmeti’ni çağırdı.
Sonuçları:
- Osmanlı Devleti resmen sona erdi.
- Millî egemenlik önündeki en büyük engel kalktı.
- Son padişah VI. Mehmet (Vahdettin) bir İngiliz gemisiyle yurt dışına gitti.
- Halifelik ayrı bir makam olarak bırakıldı; Abdülmecit Efendi halife seçildi.
- Laikliğe doğru ilk adım atıldı.
Ankara’nın başkent ve Cumhuriyet’in ilanı
Ankara’nın başkent olması (13 Ekim 1923):
- Millî Mücadele’nin merkezi olması
- İstanbul’un savunmasının zor olması ve işgal görmüş olması
- Ulaşım ve haberleşme imkânları (demiryolu)
- Yurdun merkezinde olması
Cumhuriyet’in ilanı (29 Ekim 1923):
- Nedenleri: Devletin yönetim biçiminin belirsizliği (devlet başkanı kim?), meclis hükûmeti sisteminin aksaklıkları (bakanların tek tek seçilmesi zordu), millî egemenliğin tam uygulanması.
- Sonuçları: Devletin adı ve yönetim biçimi belirlendi; Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı, İsmet İnönü ilk başbakan oldu; meclis hükûmeti yerine kabine sistemine geçildi.
Halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924)
Nedenleri:
- Halifelik millî egemenlik ve laiklik ile bağdaşmıyordu.
- İnkılap karşıtları halifenin etrafında toplanıyordu.
- Halifelik ümmet anlayışına dayanıyordu; Cumhuriyet ise millet anlayışını benimsemişti.
Aynı gün alınan kararlar (3 Mart 1924):
- Halifelik kaldırıldı; Osmanlı hanedanı yurt dışına çıkarıldı.
- Tevhid-i Tedrisat Kanunu (öğretimin birleştirilmesi) çıkarıldı.
- Şer’iye ve Evkaf Vekâleti kaldırıldı; yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu.
- Erkân-ı Harbiye Vekâleti kaldırıldı (ordu siyasetten uzaklaştırıldı).
Önemi: Laikliğe geçişte en önemli adımlardan biridir.
1921 ve 1924 anayasaları
1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye):
- Ocak 1921’de kabul edildi; TBMM döneminin ilk anayasası ve Türkiye’nin ikinci anayasası (ilki Kanun-i Esasi).
- “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.” ilkesi
- Güçler birliği benimsendi.
1924 Anayasası:
- 20 Nisan 1924’te kabul edildi.
- Devletin şekli Cumhuriyet, dini İslam (1928’de çıkarıldı), dili Türkçe, başkenti Ankara.
- Kuvvetler birliği sürdü ama yürütme cumhurbaşkanı ve bakanlar kuruluyla kullanılmaya başlandı.
- 1928: “Devletin dini İslam’dır” ifadesi çıkarıldı. 1934: Kadınlara seçme-seçilme hakkı eklendi. 1937: Atatürk ilkeleri anayasaya girdi.
Kavramlar
- Saltanat
- Padişahın yönetme yetkisi.
- Halifelik
- İslam dünyasının dinî liderliği.
- Ümmet
- Din birliğine dayalı topluluk.
- Kabine
- Bakanlar kurulu.
- Teşkilat-ı Esasiye
- 1921 Anayasası.
- Saltanat 1 Kasım 1922’de kaldırıldı; Osmanlı sona erdi
- Ankara 13 Ekim 1923’te başkent oldu
- Cumhuriyet 29 Ekim 1923’te ilan edildi
- Halifelik 3 Mart 1924’te kaldırıldı
- Aynı gün Tevhid-i Tedrisat Kanunu çıkarıldı
- 1937’de Atatürk ilkeleri anayasaya girdi
Örnek soru ve çözümü
Cumhuriyet’in ilanı hangi sorunları çözmüştür?
Devletin yönetim biçimi ve adı belirlendi; devlet başkanlığı sorunu çözüldü; bakanların tek tek seçildiği meclis hükûmeti sisteminin aksaklıkları giderilerek kabine sistemine geçildi; millî egemenlik tam olarak uygulanmaya başlandı.
Çözümlü örnekler
1. Saltanat hangi tarihte kaldırılmıştır? Kolay
Çözüm1 Kasım 1922.
2. Halifeliğin kaldırılması hangi ilkelerle ilgilidir? Orta
ÇözümLaiklik (din ve devlet işlerinin ayrılması), cumhuriyetçilik (millî egemenlik) ve milliyetçilik (ümmet yerine millet anlayışı).
3. Ankara’nın başkent seçilmesinde hangi faktörler etkili olmuştur? Zor
ÇözümMillî Mücadele’nin merkezi olması, güvenli ve yurdun ortasında bulunması, demiryoluyla ulaşım ve haberleşme imkânı, İstanbul’un işgal görmüş ve savunmasının zor olması.
Sık yapılan hatalar
- Saltanat ile halifeliğin aynı gün kaldırıldığını sanmak.
- Cumhuriyet’in 1922’de ilan edildiğini sanmak.
- 1921 Anayasası’nı Türkiye’nin ilk anayasası saymak (Kanun-i Esasi 1876).
Biliyor muydun?
Cumhuriyet’in ilan edildiği gece Ankara’da 101 pare top atışıyla kutlama yapıldı!