Büyük Taarruz ve Başkomutan Meydan Muharebesi; İzmir’in kurtuluşu; Mudanya Ateşkes Antlaşması; saltanatın kaldırılması; Lozan Barış Antlaşması’nın görüşmeleri, maddeleri ve önemi.
Büyük Taarruz (26 Ağustos 1922)
Sakarya’dan sonra Türk ordusu taarruz için hazırlandı.
- 26 Ağustos 1922: Büyük Taarruz Afyon Kocatepe’den başladı.
- 30 Ağustos 1922: Başkomutan Meydan Muharebesi (Dumlupınar) kazanıldı. Bu gün Zafer Bayramı olarak kutlanır.
- Mustafa Kemal’in emri: “Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir. İleri!”
- 9 Eylül 1922: İzmir düşmandan kurtarıldı.
- 18 Eylül 1922: Batı Anadolu tamamen kurtarıldı.
Sonuçları: Yunan ordusu Anadolu’dan atıldı; Kurtuluş Savaşı’nın askerî safhası sona erdi; İtilaf Devletleri ateşkes istedi.
Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)
TBMM ile İngiltere, Fransa, İtalya arasında imzalandı (Yunanistan sonra katıldı).
Maddeleri:
- Doğu Trakya ve Edirne savaş yapılmadan TBMM’ye bırakılacak.
- İstanbul ve Boğazlar barış yapılana kadar İtilaf Devletlerinin kontrolünde kalacak; TBMM’nin yönetimine geçecek.
Önemi:
- Kurtuluş Savaşı’nın askerî safhası sona erdi, siyasi safhası başladı.
- Doğu Trakya savaşmadan kurtarıldı (diplomatik başarı).
- İstanbul’un TBMM yönetimine geçmesi Osmanlı’nın hukuken sona ermesine zemin hazırladı.
Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922): İtilaf Devletleri Lozan’a hem TBMM’yi hem İstanbul Hükûmeti’ni çağırınca, ikilik oluşmasını önlemek için TBMM saltanatı kaldırdı; Osmanlı Devleti resmen sona erdi.
Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)
Türk heyeti: İsmet Paşa (başkan), Dr. Rıza Nur, Hasan Saka.
Görüşmeler Musul ve kapitülasyonlar gibi konularda anlaşmazlık nedeniyle kesintiye uğradı; ikinci aşamada antlaşma imzalandı.
| Konu | Karar |
|---|---|
| Sınırlar | Yunanistan sınırı Meriç Nehri; Suriye sınırı Ankara Antlaşması’ndaki gibi; Irak (Musul) sınırı İngiltere ile ileride görüşülecek |
| Kapitülasyonlar | Tamamen kaldırıldı |
| Osmanlı borçları | Osmanlı’dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı; Türkiye payını taksitlerle ödeyecek |
| Boğazlar | Uluslararası bir komisyonun denetiminde, iki yakası askerden arındırılacak |
| Azınlıklar | Türk vatandaşı sayılacak; Rum-Türk nüfus mübadelesi yapılacak |
| Savaş tazminatı | Yunanistan Karaağaç’ı Türkiye’ye vererek tazminattan kurtuldu |
| Adalar | İmroz (Gökçeada) ve Bozcaada Türkiye’ye verildi |
| Yabancı okullar | Türk kanunlarına bağlı olacak |
Musul (Irak sınırı) – 1926’da İngiltere’ye bırakıldı.
Hatay – 1939’da anavatana katıldı.
Boğazlar’ın tam egemenliği – 1936 Montrö ile sağlandı.
Yabancı okullar ve nüfus mübadelesi sorunları.
Lozan’ın önemi
- Yeni Türk devletinin bağımsızlığı uluslararası alanda tanındı.
- Sevr Antlaşması geçersiz hâle geldi.
- Kapitülasyonların kaldırılması ile ekonomik ve hukuki bağımsızlık sağlandı.
- Misak-ı Millî büyük ölçüde gerçekleştirildi (Musul, Hatay, Batı Trakya dışında).
- Mazlum milletlere örnek oldu.
💡 Lozan, I. Dünya Savaşı’ndan yenik çıkan bir devletin şartlarını kabul ettirdiği tek barış antlaşmasıdır.
Kavramlar
- Taarruz
- Saldırı.
- Ateşkes
- Savaşın geçici olarak durdurulması.
- Mübadele
- Nüfus değişimi.
- Saltanat
- Padişahın yönetme yetkisi.
- Misak-ı Millî
- Türk milletinin bağımsızlık sınırlarını belirleyen belge.
- Büyük Taarruz 26 Ağustos 1922’de başladı
- 30 Ağustos Başkomutan Meydan Muharebesi – Zafer Bayramı
- İzmir 9 Eylül 1922’de kurtarıldı
- Mudanya ile Doğu Trakya savaşmadan alındı; askerî safha bitti
- Saltanat 1 Kasım 1922’de kaldırıldı
- Lozan (24 Temmuz 1923): kapitülasyonlar kaldırıldı, bağımsızlık tanındı
Örnek soru ve çözümü
Mudanya Ateşkes Antlaşması neden Kurtuluş Savaşı’nın askerî safhasını sona erdiren antlaşmadır?
Yunan ordusu Anadolu’dan atılmış, İtilaf Devletleri ateşkes istemişti. Mudanya ile çatışmalar resmen durdu, Doğu Trakya savaşmadan alındı; bundan sonra mücadele diplomatik masada (Lozan) sürdü.
Çözümlü örnekler
1. Lozan’da Türk heyetine kim başkanlık etmiştir? Kolay
Çözümİsmet Paşa (İnönü).
2. Saltanatın kaldırılmasının Lozan Konferansı ile ilişkisi nedir? Orta
Çözümİtilaf Devletleri Lozan’a hem TBMM’yi hem İstanbul Hükûmeti’ni çağırdı. Türkiye’nin iki ayrı heyetle temsil edilmesini önlemek için TBMM 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırdı.
3. Lozan’ın Sevr’den farkını kapitülasyonlar ve Boğazlar açısından karşılaştırınız. Zor
ÇözümSevr’de kapitülasyonlar genişletiliyor, Boğazlar tamamen uluslararası komisyona bırakılıyordu. Lozan’da kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı; Boğazlar komisyona bırakılsa da Türkiye’nin egemenliği tanındı ve 1936 Montrö ile tam kontrol sağlandı.
Sık yapılan hatalar
- Büyük Taarruz ile Başkomutan Meydan Muharebesi’nin tarihlerini karıştırmak.
- Musul’un Lozan’da Türkiye’ye verildiğini sanmak.
- Mudanya’yı barış antlaşması sanmak (ateşkestir).
Biliyor muydun?
Büyük Taarruz’un başladığı Kocatepe’de Mustafa Kemal, sabahın erken saatlerinde topçu ateşini bizzat izledi. Bugün Kocatepe’de bir anıt ve müze bulunuyor!