Anlama dayalı (gereksiz sözcük, çelişen sözcükler, yanlış anlamda sözcük, mantık hatası) ve yapıya dayalı (özne-yüklem uyumsuzluğu, öge eksikliği, ek eksikliği/yanlışlığı, tamlama yanlışlığı) anlatım bozuklukları.
Anlama dayalı bozukluklar (tekrar)
| Bozukluk | Örnek ✗ | Doğru ✓ |
|---|---|---|
| Gereksiz sözcük | Geri iade etti. | İade etti. |
| Çelişen sözcükler | Kesinlikle gelir galiba. | Kesinlikle gelir. |
| Yanlış anlamda sözcük | Fiyatlar ucuzladı. | Fiyatlar düştü. |
| Sözcüğün yanlış yeri | Bir çocuğun kırık oyuncağını tamir etti. | Çocuğun bir kırık oyuncağını tamir etti. |
| Mantık hatası | Soğuk olduğu için ceketini çıkardı. | Sıcak olduğu için ceketini çıkardı. |
Öge eksikliği
Ortak kullanılan bir öge, cümlelerden birine uymuyorsa anlatım bozulur.
- ✗ “Bu konuyu araştırdım ve çok ilgilendim.” → “araştırmak” neyi? (konuyu) ama “ilgilenmek” neyle? (konuyla) → ortak nesne uymuyor.
✓ “Bu konuyu araştırdım ve onunla çok ilgilendim.”
- ✓ “Annesini çok sever, her gün arar.” → Ortak nesne “annesini” iki yükleme de uyuyor; bozukluk yok.
Yüklem eksikliği:
- ✗ “Okulumuzda kütüphane yok, sınıflarda akıllı tahta.” → İkinci yargının yüklemi (“var”) eksik; “yok” ona uymuyor. ✓ “Okulumuzda kütüphane yok, sınıflarda akıllı tahta var.”
💡 Ortak öge testi: Cümleyi iki ayrı cümleye böl ve ortak ögeyi her birine ayrı ayrı yerleştir. Uymuyorsa bozukluk vardır.
“Bu konuyu araştırdım ve çok ilgilendim.”
→ “Bu konuyu araştırdım.” ✓
→ “Bu konuyu çok ilgilendim.” ✗ (konuyla olmalı)
Özne-yüklem uyumsuzluğu ve ek hataları
Özne-yüklem uyumsuzluğu:
- Kişi uyumsuzluğu: ✗ “Ben ve kardeşim yarın tatile gidecekler.” ✓ “gideceğiz”
- Etken-edilgen uyumsuzluğu: ✗ “Okulumuzun bahçesi temizlendi ve çiçek ekti.” → ilk yargı edilgen, ikinci etken; ✓ “temizlendi ve çiçek ekildi.”
- Tekil-çoğul: İnsan dışındaki varlıklara çoğul yüklem genellikle gereksizdir: ✗ “Kuşlar güneye göç ettiler.” ✓ “göç etti.” (Bu kullanım tümüyle yanlış sayılmasa da LGS’de sık sorulan bir tercih konusudur.)
Ek eksikliği ya da yanlışlığı:
- ✗ “Arkadaşlarımı ve öğretmenlerime teşekkür ettim.” → ✓ “Arkadaşlarıma ve öğretmenlerime”
- ✗ “Bu kitabı ilk okuduğumda ve sonra anlamadım.” → yapı bozuk.
Tamlama yanlışlığı:
- ✗ “Türk ve dünya edebiyatının önemli eserleri” → “Türk” sözcüğü tamlamaya bağlanamıyor. ✓ “Türk edebiyatının ve dünya edebiyatının önemli eserleri”
Bozukluğu bulma stratejisi
- Cümleyi yavaşça ve anlamaya çalışarak oku.
- Gereksiz bir sözcük var mı? (Çıkar, anlam değişiyor mu?)
- Çelişen ifadeler var mı? (kesinlikle – galiba)
- Ortak ögeler her yükleme uyuyor mu?
- Özne ile yüklem kişi ve çatı bakımından uyumlu mu?
- Ekler doğru mu? (-a/-ı, -de/-den)
- Sonuç mantıklı mı?
Kavramlar
- Ortak öge
- Birden fazla yükleme ait olan öge.
- Kişi uyumsuzluğu
- Özne ile yüklemdeki kişi ekinin uymaması.
- Çatı uyumsuzluğu
- Bağlı yüklemlerden birinin etken, diğerinin edilgen olması.
- Gereksiz sözcük, çelişen sözcük, yanlış anlam, mantık hatası
- Ortak öge her yükleme uymalı
- Özne ile yüklem kişi bakımından uyumlu olmalı
- Bağlı cümlelerde etken-edilgen uyumu
- Ek eksikliği ve yanlış ek kullanımı
- Cümleyi ikiye bölerek ortak ögeyi test et
Örnek soru ve çözümü
“Siz ve arkadaşlarınız bu projeye katılacaklar mı?” cümlesindeki anlatım bozukluğunu düzeltiniz.
“Siz ve arkadaşlarınız” 2. çoğul kişiye denk gelir; yüklem “katılacak mısınız?” olmalıdır: “Siz ve arkadaşlarınız bu projeye katılacak mısınız?”
Çözümlü örnekler
1. “Yaklaşık 30 kadar kişi geldi.” cümlesindeki bozukluk nedir? Kolay
ÇözümGereksiz sözcük: “yaklaşık” ve “kadar” aynı anlamı taşır.
2. “Sınavda soruları okudum ama cevap veremedim.” cümlesinde bozukluk var mı? Orta
Çözüm“Soruları okudum” ✓ ama “soruları cevap veremedim” ✗ → ortak nesne ikinci yükleme uymuyor. Doğrusu: “Soruları okudum ama onlara cevap veremedim.”
3. “Yeni kütüphane açıldı ve öğrenciler yoğun ilgi gösterdi.” cümlesinde çatı uyumsuzluğu var mıdır? Zor
ÇözümHayır. İki ayrı yargının özneleri farklıdır (kütüphane – öğrenciler); her biri kendi içinde uyumludur. Çatı uyumsuzluğu ortak özneli yargılarda olur.
Sık yapılan hatalar
- Her “ve” bağlacını bozukluk sanmak.
- Ortak ögeyi her yüklemle ayrı ayrı test etmemek.
- Farklı özneli bağlı cümlelerde çatı uyumsuzluğu aramak.
Biliyor muydun?
Gazete başlıkları anlatım bozukluklarının en sık görüldüğü yerlerdir; çünkü kısa ve dikkat çekici olmak isterken cümleler sıkıştırılır!