Gerçek, mecaz, terim, yan anlam; eş, zıt, eş sesli sözcükler; deyim, atasözü, ikileme; sözcükler arası anlam ilişkileri; LGS soru tipleri.
Sözcükte anlam türleri
| Anlam | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Gerçek | İlk ve temel anlam | “Sıcak çay” |
| Yan anlam | Gerçek anlamla ilgisi koparılmadan kazanılan anlam | “Masanın ayağı”, “dolabın gözü” |
| Mecaz | Gerçek anlamdan tamamen uzaklaşan anlam | “Sıcak bir karşılama” |
| Terim | Bilim, sanat dalına özgü anlam | “Üçgenin açısı”, “ofsayt” |
💡 Yan anlam ile mecaz farkı: Yan anlamda benzerlik ilişkisi sürer (masanın ayağı yine bir destektir). Mecazda ise somuttan soyuta bir geçiş vardır (sıcak karşılama → içtenlik).
Sözcükler arası anlam ilişkileri
- Eş anlamlı: yanıt – cevap, okul – mektep
- Yakın anlamlı: bakmak – görmek, kırgın – küs (aynı değil, yakın)
- Zıt anlamlı: dost – düşman, ak – kara
- Eş sesli: yüz (sayı) – yüz (surat) – yüz (yüzmek)
- Genel-özel: çiçek (genel) – gül (özel), meyve – elma
- Somut-soyut: masa (somut) – sevgi (soyut)
- Parça-bütün: yaprak – ağaç, tekerlek – araba
- Neden-sonuç ilişkili sözcükler: yağmur – sel, deprem – yıkım
Deyim, atasözü, ikileme ve kalıp sözler
Deyim: Kalıplaşmış, çoğunlukla mecaz anlamlı söz öbeği: “gözden düşmek, kulak asmamak, dili tutulmak, içi içine sığmamak”
Atasözü: Deneyime dayanan, öğüt veren kalıp cümle: “Damlaya damlaya göl olur.” “Sakla samanı gelir zamanı.”
İkileme: Anlamı güçlendirmek için yan yana kullanılan sözcükler; ayrı yazılır, virgül konmaz: “yavaş yavaş, eğri büğrü, er geç, çoluk çocuk”
Pekiştirme: “bembeyaz, sapsarı, tertemiz” (bitişik)
Yansıma: Doğadaki sesleri taklit eden: “şırıl şırıl, hışırtı, gıcırtı”
LGS’de sık sorulan: “Altı çizili sözcüklerden hangisi mecaz anlamda kullanılmıştır?”, “Hangi cümlede deyim yoktur?”, “Numaralı sözcüklerin hangisi terimdir?”
Sözcüğün bağlamdaki anlamı
LGS’de bir sözcüğün cümledeki anlamı sorulur. Doğru seçeneği bulmak için:
- Sözcüğü cümleden çıkar, yerine seçenekleri tek tek koy.
- Cümlenin anlamı bozulmadan yer alabilen seçenek doğrudur.
Örnek: “Bu konuda kimseyle ters düşmek istemiyorum.”
- A) Anlaşmazlığa düşmek ✓ B) Yere düşmek ✗ C) Ters dönmek ✗
Çok anlamlı sözcük “tutmak”:
- “Elini tut.” (kavramak) · “Bu ilaç beni tuttu.” (etki etmek) · “Ev tuttuk.” (kiralamak) · “Sözünü tut.” (yerine getirmek) · “Yağmur tuttu.” (başlayıp sürmek)
Kavramlar
- Yan anlam
- Gerçek anlamla bağı koparılmadan kazanılan yeni anlam.
- Yakın anlamlı
- Anlamları birbirine yakın ama aynı olmayan sözcükler.
- Genel-özel
- Kapsayan ve kapsanan kavram ilişkisi.
- Bağlam
- Sözcüğün içinde bulunduğu cümle ya da metin.
- Gerçek, yan, mecaz ve terim anlam
- Yan anlamda benzerlik ilişkisi sürer
- Sözcükler arası ilişkiler: eş, zıt, yakın, genel-özel, parça-bütün
- Deyim söz öbeği, atasözü öğüt veren cümle
- İkilemeler ayrı, pekiştirmeler bitişik
- Bağlamdaki anlam için seçenekleri cümleye yerleştir
Örnek soru ve çözümü
“Masanın ayağı kırılmıştı, kardeşim de koşarken ayağını burktu; ama bu iş bize ayak bağı oldu.” cümlesindeki “ayak” sözcüklerinin anlamlarını belirtiniz.
“Masanın ayağı” → yan anlam (destek kısmı). “Ayağını burktu” → gerçek anlam (organ). “Ayak bağı olmak” → deyim (engel olmak, mecaz).
Çözümlü örnekler
1. “Gül” ile “çiçek” arasında hangi ilişki vardır? Kolay
ÇözümGenel-özel ilişkisi (çiçek genel, gül özel).
2. “Kapının kolu kırıldı.” cümlesindeki “kol” sözcüğü gerçek, yan ya da mecaz anlamın hangisindedir? Orta
ÇözümYan anlam; vücut organı olan koldan benzerlik yoluyla kazanılmış.
3. “Ödevlerimi er geç bitireceğim ama şu sıralar başım kazan gibi.” cümlesindeki söz öbeklerini sınıflandırınız. Zor
Çözüm“er geç” → zıt anlamlı sözcüklerle kurulmuş ikileme (eninde sonunda). “başım kazan gibi” → deyim (çok yorgun, sersem olmak) ve benzetme içerir.
Sık yapılan hatalar
- Yan anlamı mecaz anlam sanmak.
- Yakın anlamlı sözcükleri eş anlamlı saymak.
- Bağlama bakmadan sözlükteki ilk anlamı seçmek.
Biliyor muydun?
Türkçenin en çok anlamlı fiillerinden biri “almak”tır: TDK sözlüğünde 30’dan fazla anlamı kayıtlıdır!