Benzetme, kişileştirme, konuşturma, abartma, karşıtlık (tezat) ve soru sorma (istifham) gibi söz sanatları; LGS tarzı söz sanatı soruları.
Benzetme, kişileştirme, konuşturma, abartma
| Sanat | Tanım | Örnek |
|---|---|---|
| Benzetme (teşbih) | Zayıf olanı güçlü olana benzetme | “Gözleri deniz gibi maviydi.” |
| Kişileştirme (teşhis) | İnsan dışı varlığa insan özelliği verme | “Rüzgâr ağaçlarla dertleşiyordu.” |
| Konuşturma (intak) | İnsan dışı varlığı konuşturma | “Çınar, ‘Ben bu köyün tanığıyım.’ dedi.” |
| Abartma (mübalağa) | Durumu olduğundan büyük/küçük gösterme | “Gözyaşları sel oldu.” |
Benzetmenin öğeleri: Benzeyen, benzetilen, benzetme yönü, benzetme edatı. Yalnızca benzeyen ve benzetilenle yapılan benzetmeler de vardır: “Gözlerin iki deniz.”
Karşıtlık (tezat)
Birbirine zıt kavramların, duyguların ya da durumların bir arada kullanılmasına karşıtlık (tezat) denir.
- “Gülerken bir yandan ağlıyordu.”
- “Ak saçlarının altında kara gözleri parlıyordu.”
- “Ne zengin olunca şımardı ne yoksul olunca yıkıldı.”
- Şiirde: “Gündüz güneşimsin, gece ay ışığım”
💡 Karşıtlık sanatı, zıt anlamlı sözcüklerin anlamca bir bütün içinde kullanılmasıyla oluşur; yalnızca zıt sözcük içermesi yetmez, bir çelişki ya da karşılaştırma etkisi oluşturmalıdır.
Soru sorma (istifham) ve diğerleri
Soru sorma (istifham): Cevap beklemeden, anlatımı güçlendirmek ya da duyguyu vurgulamak için soru sorma:
- “Kim sevmez baharın gelişini?” (Herkes sever.)
- “Bu güzelliği görüp de hayran olmamak mümkün mü?”
Seslenme (nida): Bir varlığa duygu yüklü biçimde seslenme: “Ey vatan, ne güzelsin!”
Kinaye: Bir sözü hem gerçek hem mecaz anlamını düşündürecek biçimde söyleme: “Elinin hamuruyla erkek işine karışma.”
| İpucu | Sanat |
|---|---|
| “gibi, kadar, sanki” | Benzetme |
| İnsan dışı varlık insan gibi davranıyor | Kişileştirme |
| İnsan dışı varlık konuşuyor | Konuşturma |
| “sel, dağ, bin, ton” gibi büyütmeler | Abartma |
| Zıt kavramlar bir arada | Karşıtlık |
| Cevap beklenmeyen soru | Soru sorma |
LGS tarzı söz sanatı soruları
LGS’de söz sanatları genellikle şiir dizeleri ya da görsellerle sorulur:
“Dağlar başını eğdi, ırmaklar ağladı
Bir ses dünyaya bin yıl yetecek kadar yankılandı.”
- “Dağlar başını eğdi, ırmaklar ağladı” → kişileştirme
- “bin yıl yetecek kadar yankılandı” → abartma
Soru kalıpları:
- “Bu dizelerde hangi söz sanatı yoktur?” → Her seçeneği tek tek dizelerde ara.
- “Numaralı cümlelerin hangisinde benzetme vardır?”
- “Görseldeki varlıkların konuşması hangi sanatla açıklanır?” → Konuşturma (ve kişileştirme).
Kavramlar
- Tezat
- Karşıtlık sanatı.
- İstifham
- Soru sorma sanatı.
- Nida
- Seslenme sanatı.
- Kinaye
- Hem gerçek hem mecaz anlamı düşündüren söz.
- Benzetme: zayıfı güçlüye benzetme
- Kişileştirme ve konuşturma insan dışı varlıklarda
- Abartma: büyütme ya da küçültme
- Karşıtlık: zıt kavramlar bir arada
- Soru sorma: cevap beklenmeyen soru
- LGS’de her seçenek dizelerde tek tek aranmalı
Örnek soru ve çözümü
“Güneş bile utandı onun gülüşünden / Ne geceler gördüm, ne sabahlar ondan” dizelerindeki söz sanatlarını belirtiniz.
“Güneş bile utandı” → kişileştirme (ve abartma: gülüşü güneşten parlak). “geceler – sabahlar” → karşıtlık.
Çözümlü örnekler
1. “Kim istemez mutlu olmayı?” cümlesindeki sanat nedir? Kolay
ÇözümSoru sorma (istifham); herkesin mutlu olmak istediği vurgulanıyor.
2. “Yaşlı çınar, gelen çocuklara ‘Gölgem sizin olsun.’ dedi.” cümlesinde hangi sanatlar vardır? Orta
ÇözümKonuşturma ve kişileştirme.
3. “Ağlayan gözlerimle gülen yüzüme baktım aynada.” dizesindeki karşıtlık sanatını açıklayınız. Zor
Çözüm“Ağlayan” ve “gülen” zıt durumlar aynı kişide bir arada kullanılarak duygu karmaşası vurgulanmıştır.
Sık yapılan hatalar
- Her zıt anlamlı sözcük çiftini karşıtlık sanatı saymak.
- Soru sorma sanatı ile gerçek soru cümlesini karıştırmak.
- Konuşturma olan yerde kişileştirmeyi işaretlememek.
Biliyor muydun?
Fuzuli’nin “Su Kasidesi”nde su; hem konuşturulur, hem kişileştirilir, hem de abartılır. Tek bir şiirde neredeyse bütün söz sanatlarını bulabilirsin!