Bilişim etiği ve dijital vatandaşlık; telif hakkı ve lisans türleri (açık kaynak, Creative Commons); kişisel verilerin korunması (KVKK); siber tehditler (kötü amaçlı yazılım, oltalama, sosyal mühendislik, fidye yazılımı); güçlü parola ve iki adımlı doğrulama; güvenli internet kullanımı ve yapay zekâ çağında sorumluluk.
Bilişim etiği ve telif
Bilişim etiği: Bilgisayar ve internet kullanırken uyulması gereken ahlaki ilkeler → başkasının hesabına, verisine izinsiz erişmemek, korsan yazılım kullanmamak, kimseyi hedef almamak, doğruluğu belirsiz bilgiyi yaymamak
Telif hakkı ve lisanslar:
| Lisans | Anlamı |
|---|---|
| Ticari (lisanslı) | Kullanım için satın alma gerekir |
| Ücretsiz (freeware) | Ücretsiz kullanılır, kaynak kodu kapalı olabilir |
| Açık kaynak | Kaynak kodu açık; incelenebilir, geliştirilebilir (Linux, Pardus, Python) |
| Creative Commons (CC) | Eser sahibinin belirlediği koşullarla paylaşım (atıf vermek gibi) |
Yapay zekâ çağında: Yapay zekâ araçlarıyla üretilen içerikler kontrol edilmeli, kaynak belirtilmeli; ödevlerde yapay zekâ kullanımı açıkça belirtilmeli, başkasının emeği kendininmiş gibi sunulmamalıdır.
Kişisel veriler ve siber tehditler
Kişisel veri: Kimliği belirli ya da belirlenebilir bir kişiye ait her türlü bilgi (ad, T.C. kimlik no, adres, fotoğraf, konum, sağlık bilgisi). Türkiye’de 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ile korunur.
| Tehdit | Nasıl çalışır? |
|---|---|
| Virüs / solucan / truva atı | Zararlı yazılımlar; dosyalara bulaşır, ağda yayılır veya yararlı program gibi görünür |
| Fidye yazılımı | Dosyaları şifreler, açmak için fidye ister |
| Oltalama (phishing) | Sahte e-posta, SMS veya site ile parola ve kart bilgisi çalma |
| Sosyal mühendislik | İnsanları kandırarak bilgi alma (“Ben bankadan arıyorum, şifrenizi söyler misiniz?”) |
| Casus yazılım | Gizlice bilgi toplar |
⚠️ Hiçbir kurum (banka, okul, devlet) telefonda veya e-postada şifrenizi ya da doğrulama kodunuzu istemez.
Acele ettiren dil: “Hesabınız 1 saat içinde kapanacak!”
Yazım hataları ve garip gönderen adresi
Benzer ama farklı site adresi (gamedsch00l.com)
Şifre veya doğrulama kodu isteme
Korunma yolları
- Güçlü parola: En az 12 karakter, büyük-küçük harf, rakam, sembol; her hesap için farklı parola; parola yöneticisi kullanmak
- İki adımlı doğrulama (2FA): Parolaya ek olarak telefona gelen kod veya uygulama onayı
- İşletim sistemi ve uygulamaları güncel tutmak; güvenilir kaynaklardan uygulama indirmek
- Bilinmeyen bağlantı ve eklere tıklamamak
- Halka açık Wi-Fi’da bankacılık gibi hassas işlemler yapmamak
- Önemli dosyaları yedeklemek (fidye yazılımına karşı)
- Sosyal medyada konum ve kişisel bilgi paylaşımını sınırlamak; gizlilik ayarlarını kontrol etmek
- Siber zorbalıkla karşılaşınca kanıtı saklamak, engellemek, bildirmek ve bir yetişkine anlatmak
Kavramlar
- KVKK
- Kişisel Verilerin Korunması Kanunu
- oltalama
- sahte iletiyle bilgi çalma
- fidye yazılımı
- dosyaları şifreleyip para isteyen yazılım
- 2FA
- iki adımlı doğrulama
- açık kaynak
- kodu herkese açık yazılım
- Bilişim etiği: izinsiz erişim yok, korsan yazılım yok
- Açık kaynak: kodu açık, geliştirilebilir
- KVKK (6698): kişisel verilerin korunması
- Oltalama, sosyal mühendislik, fidye yazılımı
- Kurumlar asla şifre veya doğrulama kodu istemez
- Güçlü ve farklı parolalar + iki adımlı doğrulama + yedekleme
Örnek soru ve çözümü
Bir öğrenciye “Oyunda bedava elmas kazandınız! Hesabınıza giriş yapıp telefonunuza gelen kodu bize yazın.” mesajı geliyor. Bu nedir ve ne yapmalıdır?
Oltalama ve sosyal mühendislik girişimidir. Bağlantıya tıklamamalı, kodu kimseyle paylaşmamalı, mesajı bildirip engellemeli, parolasını değiştirip iki adımlı doğrulamayı açmalıdır.
Çözümlü örnekler
1. Dosyaları şifreleyip açmak için para isteyen zararlı yazılım hangisidir? Kolay
ÇözümFidye yazılımı.
2. İki adımlı doğrulama neden güvenliği artırır? Orta
ÇözümParola çalınsa bile saldırgan ikinci adımı (telefondaki kod) bilmediği için hesaba giremez.
3. Aynı parolayı birçok sitede kullanmanın riski nedir? Zor
ÇözümBir site sızıntıya uğrarsa saldırganlar aynı parolayı diğer hesaplarda dener (kimlik bilgisi doldurma); tüm hesaplar ele geçirilebilir.
Sık yapılan hatalar
- Bankanın telefonda şifre isteyebileceğini sanmak.
- Ücretsiz yazılımın her zaman açık kaynak olduğunu düşünmek.
- Yapay zekâ ile yazılmış ödevi kendi eseri gibi sunmak.
Biliyor muydun?
En sık kullanılan parolalar listesinde yıllardır “123456” ve “password” ilk sıralardadır; bu tür parolalar bir saniyeden kısa sürede kırılabilir!