Biyoçeşitlilik kavramı (genetik, tür ve ekosistem çeşitliliği); Türkiye’nin biyoçeşitlilik açısından önemi ve endemik türler; biyoçeşitliliği tehdit eden etmenler; nesli tükenen ve tehlike altındaki türler; koruma yolları (milli parklar, gen bankaları, Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı); bireysel sorumluluklar.
Biyoçeşitlilik nedir?
Biyoçeşitlilik (biyolojik çeşitlilik): Bir bölgedeki genlerin, türlerin ve ekosistemlerin çeşitliliğinin tümü.
- Genetik çeşitlilik: Aynı türün bireyleri arasındaki farklılıklar (buğday çeşitleri, köpek ırkları)
- Tür çeşitliliği: Bir bölgedeki farklı türlerin sayısı ve dağılımı
- Ekosistem çeşitliliği: Orman, sulak alan, step, deniz, mağara gibi farklı ekosistemler
Önemi: besin ve ilaç kaynakları · ekosistemin dengesi ve dayanıklılığı · temiz hava ve su · tarım (tozlaşma, toprak verimliliği) · bilimsel ve ekonomik değer
Türkiye’nin biyoçeşitliliği
Türkiye; üç bitki coğrafyası bölgesinin (Avrupa-Sibirya, Akdeniz, İran-Turan) kesiştiği yerde bulunması, farklı iklim ve yer şekilleri nedeniyle biyoçeşitlilik bakımından çok zengindir.
- Yaklaşık 12 000 bitki türü ve alt türü; bunların yaklaşık üçte biri endemiktir. (Bütün Avrupa’daki kadar bitki türü!)
- Endemik tür: Yalnızca belirli bir bölgede doğal olarak yaşayan tür
Endemik örnekler:
- İnci kefali (Van Gölü)
- Anadolu sığla ağacı (Muğla çevresi)
- Kazdağı göknarı
- Ankara çiğdemi ve pek çok salep orkidesi
Tehlike altındaki türlerden: Kelaynak (Birecik’te koruma altında), Akdeniz foku, Caretta caretta (deniz kaplumbağası), Anadolu parsı
Tehditler ve koruma
Biyoçeşitliliği tehdit eden etmenler:
- Yaşam alanlarının yok edilmesi (en büyük tehdit): orman kesimi, bataklık kurutma, plansız şehirleşme
- Kirlilik: pestisitler, plastik, ağır metaller
- İstilacı yabancı türler: Karadeniz’e gemilerin balast suyuyla gelen taraklı denizanası hamsi stoklarını azalttı.
- İklim değişikliği, aşırı avlanma ve toplama (salep yumruları), orman yangınları
Koruma yolları:
- Millî parklar, tabiat parkları, sulak alanlar (Ramsar alanları), yaban hayatı koruma sahaları
- Gen bankaları: Türkiye Tohum Gen Bankası (Ankara) yerli tohumları saklar.
- Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı (Nuh’un Gemisi): Türkiye’deki türlerin kaydı tutulur.
- Avlanma yasakları, üretme istasyonları (kelaynak, Caretta caretta)
Bireysel sorumluluk: doğadan bitki sökmemek, yerli tohum kullanmak, plastik tüketimini azaltmak, gönüllü koruma çalışmalarına katılmak
Kavramlar
- endemik
- yalnızca belirli bölgede yaşayan
- istilacı tür
- yabancı ortamda yayılıp zarar veren tür
- gen bankası
- tohum ve gen saklama merkezi
- biyoçeşitlilik
- canlı çeşitliliğinin tümü
- Ramsar alanı
- uluslararası öneme sahip sulak alan
- Biyoçeşitlilik: genetik, tür, ekosistem çeşitliliği
- Türkiye 3 bitki coğrafyası bölgesinin kesişiminde
- Türkiye’deki bitkilerin yaklaşık üçte biri endemik
- En büyük tehdit yaşam alanı kaybı
- İstilacı tür örneği: Karadeniz’de taraklı denizanası
- Koruma: millî parklar, gen bankası, Nuh’un Gemisi veri tabanı
Örnek soru ve çözümü
Van Gölü’nde yaşayan inci kefali neden endemik bir türdür ve hangi tehditlerle karşı karşıyadır?
Doğal olarak yalnızca Van Gölü havzasında yaşar. Üreme döneminde dere ağızlarında aşırı avlanma, kirlilik ve dere yataklarının bozulması türü tehdit eder; bu dönemde avlanma yasağı uygulanır.
Çözümlü örnekler
1. Bir türün yalnızca belirli bir bölgede doğal olarak yaşamasına ne denir? Kolay
ÇözümEndemizm (endemik tür).
2. Türkiye’nin biyoçeşitliliğinin zengin olmasının iki nedenini yazınız. Orta
ÇözümÜç bitki coğrafyası bölgesinin kesişiminde olması; iklim, yükselti ve yer şekli çeşitliliği.
3. Tek tip buğday çeşidinin geniş alanlarda ekilmesinin genetik çeşitlilik açısından riski nedir? Zor
ÇözümGenetik çeşitlilik azalır; bu çeşide uygun bir hastalık veya zararlı ortaya çıkarsa ürünün tamamı etkilenebilir. Yerel çeşitler bu riski azaltır.
Sık yapılan hatalar
- Biyoçeşitliliği yalnızca tür sayısı sanmak.
- Endemik türü “tehlike altındaki tür” ile aynı sanmak.
- İstilacı türlerin zararsız olduğunu düşünmek.
Biliyor muydun?
Kelaynak kuşları her sonbahar göç ederdi ve bir zamanlar Birecik’te hacıların dönüşünü müjdelediğine inanılırdı. Bugün sayılarını artırmak için Birecik’te özel bir üretme istasyonu var!