Canlıların yapısındaki inorganik moleküller; suyun yapısı, özellikleri ve canlılar için önemi; mineraller ve görevleri (Ca, Fe, I, Na, K, Mg, P); asit, baz, tuz ve pH; kanın ve sindirim kanalının pH değerleri; tampon sistemler.
Su
Su, canlı vücudunun yaklaşık %60–70’ini oluşturur; yaşamın sürdürülmesi için en önemli inorganik moleküldür.
Özellikleri ve canlılara katkısı:
| Özellik | Sonucu |
|---|---|
| Polar molekül, hidrojen bağı yapar | İyi bir çözücüdür; besin ve atıkların taşınması |
| Öz ısısı yüksek | Vücut sıcaklığını dengeler, denizlerde ılıman iklim |
| Buharlaşma ısısı yüksek | Terleme ile serinleme |
| Kohezyon ve adezyon | Bitkilerde suyun gövdede yükselmesi (kılcallık) |
| Buz sudan hafif | Göller yüzeyden donar, altta yaşam sürer |
| Tepkimelere katılır | Hidroliz, fotosentez |
Su üretilemez, depolanamaz (vücutta sınırlı); metabolik su dışında dışarıdan alınmalıdır.
Mineraller
Mineraller: Vücutta yapı ve düzenleme görevi yapan inorganik maddeler; sindirilmeden emilir, enerji vermez.
| Mineral | Görevi | Eksikliğinde |
|---|---|---|
| Kalsiyum (Ca) | Kemik-diş yapısı, kas kasılması, kan pıhtılaşması | Kemik erimesi, raşitizm |
| Demir (Fe) | Hemoglobinin yapısı, oksijen taşınması | Kansızlık (anemi) |
| İyot (I) | Tiroksin hormonunun yapısı | Guatr |
| Sodyum (Na), Potasyum (K) | Sinir iletimi, su dengesi | Kas krampları |
| Magnezyum (Mg) | Klorofilin yapısı, enzim çalışması | Bitkide sararma |
| Fosfor (P) | ATP, DNA, kemik yapısı | |
| Flor (F) | Diş minesi | Diş çürükleri |
💡 Türkiye’de guatrı önlemek için sofra tuzlarına iyot eklenmesi zorunludur.
Asit, baz, tuz ve pH
- Asit: Suda H⁺ iyonu verir, pH < 7 (mide asidi HCl)
- Baz: Suda OH⁻ iyonu verir, pH > 7
- Tuz: Asit ile bazın tepkimesinden oluşur; vücutta iyonlarına ayrışarak sinir ve kas işlevlerinde görev alır.
pH ölçeği: 0–14 · 7 nötr · 7’den küçük asidik, büyük bazik
Vücutta pH:
| Bölge | pH |
|---|---|
| Mide | ≈ 1,5–3,5 (çok asidik) |
| Ağız (tükürük) | ≈ 6,5–7,5 |
| İnce bağırsak | ≈ 7–8,5 (hafif bazik) |
| Kan | 7,35–7,45 (çok dar aralık!) |
Tampon sistemler: pH’ın ani değişmesini önler (kandaki bikarbonat tamponu). Kan pH’ındaki küçük sapmalar bile enzimlerin çalışmasını bozar.
Kavramlar
- inorganik
- canlılar tarafından üretilmeyen
- anemi
- kansızlık
- guatr
- iyot eksikliğinde tiroit büyümesi
- pH
- asitlik-bazlık ölçüsü
- tampon
- pH değişimini önleyen sistem
- Su vücudun %60–70’i; iyi çözücü, öz ısısı yüksek
- Kohezyon-adezyon bitkide su taşınmasını sağlar
- Fe hemoglobin, I tiroksin, Mg klorofil, Ca kemik
- Mineraller enerji vermez, sindirilmeden emilir
- Kan pH’ı 7,35–7,45; mide asidik
- Tampon sistemler pH’ı dengeler
Örnek soru ve çözümü
Uzun süre demirden fakir beslenen bir kişide halsizlik ve yorgunluk görülmesinin nedenini açıklayınız.
Demir hemoglobinin yapısına katılır. Eksikliğinde hemoglobin azalır (anemi), dokulara yeterli oksijen taşınamaz; hücrelerde enerji (ATP) üretimi düşer, halsizlik görülür.
Çözümlü örnekler
1. Klorofilin yapısında hangi mineral bulunur? Kolay
ÇözümMagnezyum.
2. Terlemenin vücudu serinletmesi suyun hangi özelliğiyle ilgilidir? Orta
ÇözümBuharlaşma ısısının yüksek olması; ter buharlaşırken vücuttan ısı alır.
3. pH’ı 2 olan çözelti ile pH’ı 4 olan çözeltinin H⁺ derişimleri arasındaki oran kaçtır? Zor
ÇözümpH logaritmiktir; her birim 10 kat fark → 10² = 100 kat.
Sık yapılan hatalar
- Minerallerin enerji verdiğini sanmak.
- Kanın pH’ının nötr (7) olduğunu düşünmek (hafif baziktir).
- pH 3’ün pH 6’dan iki kat asidik olduğunu sanmak (1000 kat).
Biliyor muydun?
Su kayışkanı (su sineği) denen böcekler, ayaklarındaki su itici kıllar ve suyun yüzey gerilimi sayesinde su üzerinde batmadan yürüyebilir!