Soğuk Savaş kavramı ve iki kutuplu dünya düzenine geçiş; ABD ve SSCB’nin ideolojik rekabeti (liberal demokrasi-kapitalizm ve komünizm); Truman Doktrini ve Marshall Planı (1947), NATO (1949), Varşova Paktı (1955), COMECON; Berlin Ablukası ve Almanya’nın bölünmesi, Berlin Duvarı (1961); Çin’de komünist devrim (1949), Kore Savaşı (1950–1953); silahlanma ve uzay yarışı (Sputnik 1957, Ay’a iniş 1969), Küba Füze Krizi (1962); dekolonizasyon ve Bağlantısızlar Hareketi; Orta Doğu’da rekabet; Türkiye: SSCB’nin Boğazlar ve Doğu Anadolu talepleri, Truman yardımı, Marshall Planı, çok partili hayat ve 1950 seçimleri, Kore Savaşı’na asker gönderilmesi, NATO üyeliği (1952), Balkan Paktı (1953), Bağdat Paktı (1955), Kıbrıs meselesinin ortaya çıkışı.
İki kutuplu dünyaya geçiş
Soğuk Savaş (1947–1991): ABD ile SSCB’nin doğrudan savaşmadan ideolojik, siyasi, ekonomik, askerî ve teknolojik alanlarda sürdürdüğü rekabet
İdeolojiler: ABD → liberal demokrasi ve kapitalizm · SSCB → komünizm ve tek parti
Batı Bloku’nun adımları:
- Truman Doktrini (1947): Türkiye ve Yunanistan’a askerî-ekonomik yardım; komünizmin yayılmasını önleme (çevreleme politikası)
- Marshall Planı (1947): Avrupa’nın ekonomik yeniden yapılanması
- NATO (1949): Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü
Doğu Bloku’nun cevabı: COMECON (1949), Varşova Paktı (1955)
Almanya: Batı ve Doğu Almanya olarak ikiye bölündü; Berlin Ablukası (1948–49), Berlin Duvarı (1961)
Krizler, yarışlar ve yeni hareketler
- Çin’de komünist devrim (1949): Mao Zedong
- Kore Savaşı (1950–1953): Kuzey (komünist) – Güney Kore; BM kuvvetleri müdahale etti.
- Silahlanma yarışı: Nükleer silahlar, “karşılıklı garantili yok oluş” korkusu
- Uzay yarışı: SSCB Sputnik’i (1957) ve Yuri Gagarin’i (1961) uzaya gönderdi; ABD 1969’da Ay’a insan indirdi (Apollo 11).
- Küba Füze Krizi (1962): SSCB’nin Küba’ya füze yerleştirmesi dünyayı nükleer savaşın eşiğine getirdi; Türkiye’deki Jüpiter füzelerinin sökülmesiyle çözüldü.
- Dekolonizasyon: Asya ve Afrika’da sömürgelerin bağımsızlığını kazanması (Hindistan 1947, Cezayir 1962)
- Bağlantısızlar Hareketi: İki bloka da katılmayan ülkeler (Hindistan, Mısır, Yugoslavya)
Soğuk Savaş’ta Türkiye
SSCB tehdidi: 1945’te SSCB, Boğazlarda üs ve Kars-Ardahan talep etti → Türkiye Batı’ya yöneldi.
- Truman Doktrini ve Marshall Planı’ndan yararlandı.
İç siyaset: 1946’da çok partili hayata geçiş; 1950 seçimleriyle Demokrat Parti iktidara geldi (Celal Bayar, Adnan Menderes).
Dış politika:
- Kore Savaşı’na asker gönderilmesi (1950): Türk tugayı Kunuri’de büyük kahramanlık gösterdi.
- NATO üyeliği (1952)
- Balkan Paktı (1953): Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya
- Bağdat Paktı (1955): Türkiye, Irak, İran, Pakistan, İngiltere; daha sonra CENTO
Kıbrıs meselesi: 1950’lerde Rumların adayı Yunanistan’a bağlama (enosis) istekleri; 1960 Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu, Türkiye garantör devlet oldu.
Kavramlar
- kutup
- güç merkezi
- çevreleme
- komünizmin yayılmasını önleme politikası
- dekolonizasyon
- sömürgelerin bağımsızlığı
- enosis
- Kıbrıs’ı Yunanistan’a bağlama isteği
- Bağlantısızlar
- iki bloka da katılmayan ülkeler
- Soğuk Savaş: ABD-SSCB’nin doğrudan savaşmadan rekabeti
- Truman Doktrini, Marshall Planı, NATO (1949)
- Varşova Paktı (1955), COMECON; Berlin Duvarı (1961)
- Kore Savaşı, uzay yarışı, Küba Füze Krizi
- Dekolonizasyon ve Bağlantısızlar Hareketi
- Türkiye: SSCB talepleri, NATO 1952, Kore, Kıbrıs
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki iki bloku karşılaştır. Türkiye neden Batı Bloku’nda yer aldı?
Batı Bloku ABD liderliğinde NATO, Marshall Planı ve liberal ekonomiyle; Doğu Bloku SSCB liderliğinde Varşova Paktı, COMECON ve komünizmle örgütlendi. Türkiye, SSCB’nin 1945’te Boğazlarda üs ve Kars-Ardahan talep etmesi üzerine güvenliğini sağlamak için Batı’ya yöneldi; Truman ve Marshall yardımlarını aldı, 1952’de NATO’ya katıldı.
Çözümlü örnekler
1. Türkiye NATO’ya hangi yıl üye oldu? Kolay
Çözüm1952.
2. Küba Füze Krizi nasıl çözüldü? Orta
ÇözümSSCB füzelerini Küba’dan çekti, ABD de Küba’yı işgal etmeme sözü verdi ve Türkiye’deki Jüpiter füzelerini gizli bir anlaşmayla söktü.
3. Uzay yarışı neden Soğuk Savaş’ın bir parçası sayılır? Zor
ÇözümUzaydaki başarılar ideolojik üstünlüğün kanıtı olarak sunuldu; ayrıca uzaya uydu fırlatabilen roketler kıtalar arası füze taşıyabileceği için askerî güç anlamına geliyordu.
Sık yapılan hatalar
- Soğuk Savaş’ta ABD ile SSCB’nin doğrudan savaştığını sanmak.
- Varşova Paktı’nın NATO’dan önce kurulduğunu düşünmek.
- Türkiye’nin Kore Savaşı’na katılmadığını sanmak.
Biliyor muydun?
Sputnik 1 yalnızca bir basketbol topu büyüklüğündeydi; ama yaydığı “bip bip” sinyali tüm dünyada uzay çağını başlattı!