Yumuşama (detant) dönemi (1969–1979): silahsızlanma antlaşmaları (SALT), Helsinki Nihai Senedi (1975), Vietnam Savaşı, Orta Doğu’da Arap-İsrail savaşları ve 1973 petrol krizi, İran İslam Devrimi (1979), SSCB’nin Afganistan’ı işgali (1979); Türkiye: Kıbrıs Barış Harekâtı (1974), ABD silah ambargosu, 1960-1971-1980 müdahaleleri, 24 Ocak 1980 kararları ve dışa açılma; Soğuk Savaş’ın sona ermesi: Gorbaçov’un glasnost-perestroyka politikaları, Berlin Duvarı’nın yıkılması (1989), Almanya’nın birleşmesi, SSCB’nin dağılması (1991); Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlığı ve Türkiye’nin ilk tanıyan ülke olması; Körfez Savaşı, Bosna ve Kosova; küreselleşme: ekonomik (serbest ticaret, Dünya Ticaret Örgütü), teknolojik (internet, sosyal medya), kültürel boyutları, 11 Eylül 2001, küresel terör, göç, iklim değişikliği, 2008 küresel ekonomik krizi; Türkiye’nin AB süreci ve Türk Devletleri Teşkilatı.
Yumuşama dönemi ve Türkiye
Yumuşama (detant): 1960’ların sonundan 1970’lerin sonuna kadar ABD-SSCB gerginliğinin azalması
- SALT antlaşmaları: Stratejik silahların sınırlandırılması
- Helsinki Nihai Senedi (1975): Avrupa’da sınırların tanınması, insan haklarına saygı
Bölgesel çatışmalar:
- Vietnam Savaşı (ABD 1973’te çekildi)
- Arap-İsrail savaşları ve 1973 petrol krizi: Petrol fiyatlarının dört katına çıkması
- 1979: İran İslam Devrimi ve SSCB’nin Afganistan’ı işgali → yumuşamanın sonu
Türkiye:
- 20 Temmuz 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı: Kıbrıs Türklerinin güvenliği için garantörlük hakkına dayanarak; ABD silah ambargosu uyguladı.
- 1983: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ilan edildi.
- 24 Ocak 1980 kararları: Serbest piyasa ekonomisi ve dışa açılma
Soğuk Savaş’ın sonu
Gorbaçov’un reformları (1985 sonrası):
- Glasnost (açıklık): İfade özgürlüğü
- Perestroyka (yeniden yapılanma): Ekonomik reform
Çözülme:
- 9 Kasım 1989: Berlin Duvarı yıkıldı; Doğu Avrupa’da komünist rejimler çöktü.
- 1990: Almanya birleşti.
- 1991: SSCB dağıldı; Varşova Paktı feshedildi.
Türk dünyası: Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan bağımsızlığını kazandı; Türkiye bu devletleri ilk tanıyan ülke oldu.
Yeni dönem çatışmaları: Körfez Savaşı (1991), Yugoslavya’nın dağılması ve Bosna (Srebrenitsa soykırımı 1995), Kosova
Küreselleşen dünya
Küreselleşme: Mal, sermaye, bilgi, insan ve kültürün dünya çapında hızla dolaşması ve ülkelerin birbirine bağımlılığının artması
- Ekonomik: Serbest ticaret, çok uluslu şirketler, Dünya Ticaret Örgütü (1995)
- Teknolojik: İnternet, mobil iletişim, sosyal medya, yapay zekâ
- Kültürel: Ortak tüketim alışkanlıkları; yerel kültürlerin korunması sorunu
Küresel sorunlar:
- 11 Eylül 2001 saldırıları ve küresel terör
- Göç ve mülteci krizleri (Suriye iç savaşı ve Türkiye’nin en çok mülteci barındıran ülke olması)
- İklim değişikliği, salgın hastalıklar (COVID-19)
- 2008 küresel ekonomik krizi
Türkiye:
- Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği (1996), adaylık (1999), müzakereler (2005)
- Türk Devletleri Teşkilatı (2021; Türk Konseyi’nin devamı) ile Türk dünyasında iş birliği
Kavramlar
- detant
- yumuşama
- glasnost
- açıklık politikası
- perestroyka
- yeniden yapılanma
- ambargo
- ticari veya askerî yasak
- küreselleşme
- dünya çapında bütünleşme
- Yumuşama: SALT ve Helsinki; 1979’da sona erdi
- 1973 petrol krizi ve 1979 İran Devrimi
- Kıbrıs Barış Harekâtı 1974; KKTC 1983
- Glasnost-perestroyka; 1989 Berlin Duvarı, 1991 SSCB’nin sonu
- Türkiye Türk cumhuriyetlerini ilk tanıyan ülke
- Küreselleşme: ekonomik, teknolojik, kültürel; küresel sorunlar
Örnek soru ve çözümü
Zaman çizelgesine göre 1985–1991 arasındaki olayları neden-sonuç ilişkisiyle açıkla.
SSCB ekonomik olarak zayıflayınca Gorbaçov 1985’ten sonra glasnost ve perestroyka reformlarını başlattı. Açıklık ortamı Doğu Avrupa’daki halkların özgürlük taleplerini güçlendirdi; 1989’da Berlin Duvarı yıkıldı ve komünist rejimler çöktü. Cumhuriyetlerin bağımsızlık istekleri sonucunda 1991’de SSCB dağıldı ve Soğuk Savaş sona erdi.
Çözümlü örnekler
1. Berlin Duvarı hangi yıl yıkıldı? Kolay
Çözüm1989.
2. 1973 petrol krizinin nedeni nedir? Orta
ÇözümArap-İsrail Savaşı sırasında petrol üreticisi Arap ülkelerinin İsrail’i destekleyen Batılı ülkelere petrol ambargosu uygulaması ve fiyatları artırması.
3. Küreselleşmenin hem fırsatları hem riskleri nelerdir? Zor
ÇözümFırsatlar: ticaretin ve bilgiye erişimin artması, teknolojinin yayılması, kültürler arası etkileşim. Riskler: ekonomik krizlerin hızla yayılması, gelir eşitsizliği, yerel kültürlerin zayıflaması, salgın hastalıkların ve terörün sınır tanımaması.
Sık yapılan hatalar
- Kıbrıs Barış Harekâtı’nı Türkiye’nin haksız bir işgali sanmak (garantörlük hakkına dayanır).
- SSCB’nin 1989’da dağıldığını sanmak (1991).
- Küreselleşmeyi yalnızca ekonomik bir süreç olarak görmek.
Biliyor muydun?
Berlin Duvarı yıkıldıktan sonra duvar parçaları dünyanın birçok ülkesine götürülerek özgürlüğün sembolü olarak sergilendi!