Arapça asıllı kelimeler: kök (genellikle üç harfli) ve kalıp (vezin) mantığı (k-t-b: kitap, kâtip, mektup, mektep), çokluk şekilleri (-ât: hayvanât; -în/-ûn: muallimîn; kırık çoğul: kütüb, ulûm, eşya); Farsça asıllı kelimeler, ekler ve birleşik kelimeler (-hâne: kütüphane, -dâr: bayraktar, nâ-: nâmert, bî-: bîçare); Farsça tamlama (izafet: Divan-ı Hümayun, Bâb-ı Âli, Mekteb-i Harbiye) ve Arapça tamlama (Dârü’l-fünûn, Beytü’l-mâl); kalıplaşmış ifadeler; sayılar, gün ve ay adları; Hicri (ay) ve Rumi (mali, güneş) takvim, Miladi takvime çevirme (Rumi + 584); hat sanatı ve çeşitleri (nesih, sülüs, rika, talik, divani, kûfi, siyakat), ünlü hattatlar (Şeyh Hamdullah, Hafız Osman, Mustafa Rakım, Hamid Aytaç); matbu ve yazma eserler; resmî belgeler (ferman, berat, tapu, nüfus tezkiresi, vakfiye, tahrir defteri), levha, kitabe ve mezar taşları; çeviri yazı (transkripsiyon) sistemi.
Arapça ve Farsça unsurlar
Arapça kelimeler: Çoğunlukla üç harfli köklerden kalıplarla türetilir.
- k-t-b (yazmak) kökü → kitap (yazılan), kâtip (yazan), mektup (yazılmış), mektep (yazı yeri, okul)
- ilm kökü → ilim, âlim, muallim, malumat
Arapça çokluk:
- -ât: hayvan → hayvanât, mevcut → mevcudât
- -în/-ûn: muallim → muallimîn
- Kırık çoğul: kitap → kütüb, ilim → ulûm, şey → eşya, fikir → efkâr
Farsça ekler ve birleşik kelimeler:
- -hâne (yer): kütüphane, eczahane, postane
- -dâr (tutan): bayraktar, mühürdar
- nâ- (olumsuz): nâmert, nâçar · bî- (-sız): bîçare, bîhaber
Tamlamalar:
- Farsça tamlama (izafet): Tamlanan önce, tamlayan sonra; araya -ı/-i kesresi → Divan-ı Hümayun, Bâb-ı Âli, Mekteb-i Harbiye
- Arapça tamlama: -ü’l ile → Dârü’l-fünûn (fenler evi, üniversite), Beytü’l-mâl (hazine)
Hat sanatı ve takvimler
Hat: Güzel yazı sanatı; Osmanlı’da en önemli sanatlardan biri
Hat çeşitleri:
- Nesih: Kitap ve Kur’an yazısı; okunaklı
- Sülüs: Levha, cami ve kitabe yazısı; görkemli
- Rika: Günlük el yazısı; hızlı ve pratik
- Talik: İran kökenli, edebî eserler
- Divani: Fermanlar ve beratlar; okunması zor, sahteciliğe karşı
- Kûfi: Köşeli, en eski hatlardan; süsleme
- Siyakat: Mali kayıtlarda kullanılan şifreli yazı
Ünlü hattatlar: Şeyh Hamdullah (“kıbletü’l-küttâb”), Hafız Osman, Mustafa Rakım, Hamid Aytaç
Takvimler:
- Hicri takvim: Ay takvimi; başlangıcı 622 Hicret; yıl ~354 gün
- Rumi (mali) takvim: Güneş takvimi; 1840’tan itibaren mali işlerde; Rumi yıl + 584 = Miladi yıl (1 Mart başlangıcına dikkat)
- Miladi takvim: 1926’dan itibaren resmî
Belgeler, eserler ve çeviri yazı
Matbu ve yazma eserler: Yazma (el yazması) eserler Süleymaniye gibi kütüphanelerde; matbu (basılı) eserler İbrahim Müteferrika matbaasıyla (1727) başladı.
Resmî belgeler:
- Ferman: Padişahın emri; üstünde tuğra bulunur.
- Berat: Atama ve ayrıcalık belgesi
- Vakfiye: Vakfın kuruluş ve işleyiş şartlarını belirten belge
- Tahrir defterleri: Nüfus ve vergi sayım kayıtları
- Tapu senetleri, nüfus tezkireleri, şer’iye sicilleri
Levha, kitabe ve mezar taşları: Cami ve çeşme kitabeleri, mezar taşlarında ölenin adı, mesleği ve ölüm tarihi; ebced ile tarih düşürme
Çeviri yazı (transkripsiyon): Osmanlı Türkçesi metinlerin Latin harflerine aktarılmasında özel işaretler kullanılır: ā, ī, ū (uzun ünlüler), ḥ, ṣ, ṭ, ẓ (Arapça özel harfler), ʿ (ayın), ʾ (hemze) → Bilimsel yayınlarda harflerin tam karşılığını gösterir.
Kavramlar
- izafet
- Farsça tamlama
- tuğra
- padişahın imza-mührü
- vakfiye
- vakıf kuruluş belgesi
- hattat
- hat sanatçısı
- transkripsiyon
- çeviri yazı
- Arapça kelimeler üç harfli kökten türer (k-t-b: kitap, kâtip, mektup, mektep)
- Arapça çokluk: -ât, -în, kırık çoğul (kütüb, ulûm)
- Farsça tamlama -ı/-i (Divan-ı Hümayun); Arapça tamlama -ü’l (Dârü’l-fünûn)
- Hat: nesih, sülüs, rika, talik, divani, kûfi, siyakat
- Hicri ay takvimi 622; Rumi + 584 = Miladi
- Belgeler: ferman, berat, vakfiye, tahrir defteri; çeviri yazı
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki hat çeşitlerinden hangisi bir padişah fermanında, hangisi bir cami levhasında, hangisi günlük bir mektupta kullanılır? Bir Rumi tarihi Miladiye çevir: 1336.
Fermanlarda okunması zor, sahteciliğe karşı korunaklı divani hattı; cami levhalarında görkemli sülüs hattı; günlük mektuplarda hızlı yazılan rika hattı kullanılır. Rumi 1336 + 584 = Miladi 1920 (Rumi yıl 1 Mart’ta başladığından ocak-şubat ayları için bir yıl daha eklenir).
Çözümlü örnekler
1. “Kitap” kelimesinin Arapça kırık çoğulu nedir? Kolay
ÇözümKütüb.
2. “Mekteb-i Harbiye” hangi tür tamlamadır, anlamı nedir? Orta
ÇözümFarsça tamlamadır (izafet); “harp okulu” anlamına gelir.
3. Hicri ve Miladi takvim arasındaki fark neden her yıl değişir? Zor
ÇözümHicri takvim ay yılına (~354 gün), Miladi takvim güneş yılına (~365 gün) dayanır; aradaki yaklaşık 11 günlük fark her yıl birikir, bu yüzden basit bir sabit sayı eklenerek dönüştürme yapılamaz.
Sık yapılan hatalar
- Farsça tamlamayı Türkçe tamlama sırasıyla okumak (tamlanan önce gelir).
- Rumi ve Hicri takvimi aynı sanmak.
- Divani hattının günlük yazı olduğunu düşünmek.
Biliyor muydun?
Divani hattı fermanlarda bilerek karmaşık yazılırdı; böylece belgeye sonradan kelime eklemek neredeyse imkânsızdı!