Tarih öncesi çağlar ve sanat (Paleolitik: mağara resimleri—Altamira, Lascaux, Antalya Beldibi; Venüs figürinleri; Neolitik: Göbeklitepe T biçimli dikilitaşları, Çatalhöyük duvar resimleri ve ana tanrıça figürleri; Maden çağları); Mezopotamya sanatı (ziggurat, silindir mühür, Hammurabi steli, Asur kabartmaları, İştar Kapısı); Mısır sanatı (piramitler, sfenks, firavun heykelleri, mezar resimleri, hiyeroglif, ölümden sonra yaşam inancı); Anadolu uygarlıkları (Hitit kabartmaları—Yazılıkaya, Urartu madencilik, Frig ve Lidya); Yunan sanatı (Arkaik, Klasik, Helenistik dönemler, Dor-İyon-Korint düzenleri, Parthenon, heykelde ideal oran, Bergama ve Efes); Roma sanatı (kemer, kubbe, beton, Kolezyum, Pantheon, su kemerleri, portre heykelleri); Erken Hristiyan ve Doğu Roma (Bizans) sanatı (bazilika, mozaik, ikona, Ayasofya).
Tarih öncesi sanat
Paleolitik (Yontma Taş) Çağ:
- Mağara resimleri: Hayvan figürleri ve av sahneleri → Altamira (İspanya), Lascaux (Fransa), Beldibi (Antalya)
- Resimlerin büyüsel amaçla (avın başarılı olması) yapıldığı düşünülür.
- Venüs figürinleri: Bereket sembolü küçük heykelcikler
Neolitik (Cilalı Taş) Çağ:
- Göbeklitepe (Şanlıurfa, MÖ ~9600): Dünyanın bilinen en eski anıtsal tapınak alanı; hayvan kabartmalı T biçimli dikilitaşlar → avcı-toplayıcıların anıtsal yapı yapabildiğini göstererek tarihi değiştirdi.
- Çatalhöyük (Konya): Yerleşik köy; duvar resimleri, ana tanrıça figürinleri, damdan girilen evler
Maden çağları: Alacahöyük güneş kursları, Troya
Mezopotamya, Mısır ve Anadolu
Mezopotamya:
- Ziggurat: Basamaklı tapınak kulesi (Sümer)
- Silindir mühürler, çivi yazılı tabletler
- Hammurabi steli, Asur kabartmaları (av ve savaş sahneleri), Babil İştar Kapısı (mavi sırlı tuğla)
Mısır:
- Ölümden sonra yaşam inancı → piramitler (Giza), mumyalama, mezar resimleri
- Sfenks, firavun heykelleri: Kalıplaşmış duruş, önden-yandan karışık cephe kuralı
- Hiyeroglif yazı
Anadolu uygarlıkları:
- Hititler: Yazılıkaya açık hava tapınağı kabartmaları, Hattuşa Aslanlı Kapı
- Urartular: Madencilik ve kaya mezarları, su kanalları
- Frigler: Gordion, Midas Anıtı (kaya cephesi)
- Lidyalılar: İlk parayı bastılar.
Yunan, Roma ve Bizans
Yunan sanatı:
- Dönemler: Arkaik (kalıplaşmış figürler) → Klasik (ideal oran, denge) → Helenistik (hareket, duygu)
- Sütun düzenleri: Dor (sade), İyon (sarmal başlık), Korint (yaprak süslü)
- Parthenon (Atina), Anadolu’da Efes Artemis Tapınağı, Bergama Zeus Sunağı
Roma sanatı:
- Kemer, kubbe, beton kullanımı → büyük mühendislik yapıları
- Kolezyum, Pantheon, su kemerleri (Bozdoğan Su Kemeri), zafer takları
- Gerçekçi portre heykelleri
Erken Hristiyan ve Bizans:
- Bazilika planlı kiliseler
- Mozaik (küçük renkli taşlardan resim), ikona (kutsal tasvir)
- Ayasofya (537): Dev kubbesiyle Bizans mimarisinin şaheseri
Kavramlar
- ziggurat
- basamaklı Mezopotamya tapınağı
- cephe kuralı
- Mısır’da figürün kalıplaşmış duruşu
- mozaik
- küçük taşlardan resim
- ikona
- kutsal tasvir
- bazilika
- dikdörtgen planlı yapı
- Mağara resimleri büyüsel amaçlıydı; Beldibi Anadolu örneği
- Göbeklitepe en eski anıtsal tapınak; Çatalhöyük duvar resimleri
- Mezopotamya ziggurat; Mısır piramit ve cephe kuralı
- Hititler Yazılıkaya; Lidyalılar ilk para
- Yunan sütun düzenleri: Dor, İyon, Korint
- Roma kemer-kubbe-beton; Bizans mozaik ve Ayasofya
Örnek soru ve çözümü
Zaman çizelgesine göre Göbeklitepe neden tarih öncesi sanat ve tarih için devrim niteliğinde bir keşiftir?
Göbeklitepe MÖ yaklaşık 9600’e tarihlenir; yani Mısır piramitlerinden ve Mezopotamya’dan binlerce yıl önce, henüz tarım ve yerleşik köyler yaygınlaşmadan avcı-toplayıcılar tarafından yapılmıştır. Bu, inanç ve anıtsal yapıların yerleşik hayattan önce geldiğini, hatta yerleşik hayatı tetiklemiş olabileceğini düşündürür.
Çözümlü örnekler
1. İlk parayı basan Anadolu uygarlığı hangisidir? Kolay
ÇözümLidyalılar.
2. Mısır’da piramitlerin yapılmasının temel nedeni nedir? Orta
ÇözümÖlümden sonra yaşam inancı; firavunun bedenini ve eşyalarını öbür dünya için korumak.
3. Roma mimarisinin Yunan mimarisinden en önemli teknik farkı nedir? Zor
ÇözümRomalılar kemer, tonoz, kubbe ve betonu yaygın biçimde kullanarak çok büyük iç mekânlar ve köprü, su kemeri gibi mühendislik yapıları inşa ettiler; Yunan mimarisi ise daha çok sütun ve kirişe dayanıyordu.
Sık yapılan hatalar
- Göbeklitepe’nin bir köy yerleşimi olduğunu sanmak.
- Dor, İyon ve Korint düzenlerini karıştırmak.
- Ayasofya’yı Osmanlı döneminde yapılmış sanmak.
Biliyor muydun?
Göbeklitepe, İngiltere’deki Stonehenge’den yaklaşık 6.000 yıl daha eskidir!