Eski Çağ’da devlet ve yönetim anlayışları (teokrasi, şehir devleti, imparatorluk, demokrasi); Mezopotamya, Mısır, Hitit, Pers, Yunan ve Roma’da yönetim; ordu ve savaş teknolojisi; Kadeş Savaşı ve Antlaşması; yazılı hukukun doğuşu (Urukagina, Ur-Nammu, Hammurabi), Hitit hukuku, Roma hukuku ve Türk töresi.
Eski Çağ’da yönetim anlayışları
| Medeniyet | Yönetim | Özellik |
|---|---|---|
| Sümer, Akad, Babil | Şehir devleti ve krallık; teokratik | Rahip-krallar (patesi); ziggurat tapınakları |
| Mısır | Teokratik merkezî krallık | Firavun tanrı-kral sayılırdı |
| Hitit | Krallık + Pankuş (soylular meclisi) | Kraliçe (Tavananna) yönetimde söz sahibi; kral yetkileri sınırlı |
| Pers (Akamenid) | İmparatorluk | Satraplık (eyalet) sistemi; Kral Yolu (Sardes–Susa) |
| Atina | Doğrudan demokrasi (yalnızca özgür erkek vatandaşlar) | Halk meclisi; kadınlar, köleler, yabancılar katılamaz |
| Sparta | Oligarşi, askerî toplum | Çocuklar küçük yaşta askerî eğitime |
| Roma | Krallık → Cumhuriyet (Senato, konsüller) → İmparatorluk | Profesyonel ordu, geniş yol ağı |
Ordu ve savaş: Hititlerin hafif savaş arabaları, Asurluların demir silahları ve kuşatma araçları, Roma lejyonları, Türklerin atlı-okçu birlikleri
Kadeş Savaşı ve Antlaşması
- Kadeş Savaşı (MÖ 1274 civarı): Hititler (III. Muvattali) ile Mısır (II. Ramses) arasında Suriye’nin kontrolü için yapıldı; kesin bir galip çıkmadı.
- Kadeş Antlaşması (MÖ 1259 civarı): Hitit kralı III. Hattuşili ile II. Ramses arasında imzalandı.
- Bilinen en eski yazılı barış antlaşmalarından biridir.
- Taraflar birbirine saldırmamayı, dış saldırıya karşı yardımlaşmayı ve suçluların iadesini kabul etti.
- Hitit nüshası Boğazköy (Hattuşa) kazılarında bulundu; bir kopyası BM binasında sergilenmektedir.
Eski Çağ’da hukuk
| Hukuk | Dönem | Özellik |
|---|---|---|
| Urukagina reformları (Lagaş, Sümer) | ≈ MÖ 2350 | Bilinen ilk sosyal reformlar; vergileri azaltma, yoksulu koruma |
| Ur-Nammu Kanunları (Sümer) | ≈ MÖ 2100 | Bilinen en eski yazılı kanunlar; cezalar çoğunlukla para (tazminat) |
| Hammurabi Kanunları (Babil) | ≈ MÖ 1750 | 282 madde; kısasa kısas (“göze göz, dişe diş”); cezalar sınıflara göre farklı |
| Hitit hukuku | MÖ 2. binyıl | Fidye ve tazminata dayalı, daha insancıl; ölüm cezası az |
| Roma – 12 Levha Kanunları | MÖ 450 | Kanunlar herkese açık yazıldı; Justinyen döneminde (6. yy) derlendi; modern hukukun temeli |
| Türk töresi | — | Yazısız; adalet, eşitlik; hükümdar dahil herkes uyar |
| Kanun | Ceza anlayışı |
|---|---|
| Ur-Nammu | Tazminat |
| Hammurabi | Kısasa kısas |
| Hitit | Fidye, tazminat |
| Roma | Yazılı, herkese açık |
Kavramlar
- teokrasi
- din kurallarına dayalı yönetim
- Pankuş
- Hitit soylular meclisi
- satraplık
- Pers eyalet yönetimi
- kısas
- suça aynı cezayla karşılık
- Senato
- Roma’da yönetici meclis
- Mezopotamya ve Mısır’da teokratik yönetim; firavun tanrı-kral
- Hititlerde Pankuş meclisi ve Tavananna
- Persler: satraplık ve Kral Yolu
- Atina demokrasisi sınırlıydı
- Kadeş Antlaşması: bilinen en eski yazılı barış antlaşmalarından
- Ur-Nammu en eski yazılı kanun; Hammurabi kısasa kısas; Roma hukuku modern hukukun temeli
Örnek soru ve çözümü
Hammurabi Kanunları ile Hitit hukukunu ceza anlayışı bakımından karşılaştırınız.
Hammurabi Kanunları kısasa kısas ilkesine dayanır ve cezalar ağırdır; Hitit hukuku fidye ve tazminata dayanır, daha insancıldır.
Çözümlü örnekler
1. Pers İmparatorluğu’nda eyaletlerin yönetimine ne ad verilir? Kolay
ÇözümSatraplık.
2. Kadeş Antlaşması hangi devletler arasında imzalanmıştır? Orta
ÇözümHititler ile Mısır arasında.
3. Atina demokrasisi neden günümüz demokrasisinden farklıdır? Zor
ÇözümYalnızca özgür, yetişkin, Atinalı erkekler katılabiliyordu; kadınlar, köleler ve yabancılar siyasi haklardan yoksundu.
Sık yapılan hatalar
- Hammurabi Kanunlarını bilinen en eski kanun sanmak (Ur-Nammu daha eski).
- Hitit Pankuşunu halk meclisi sanmak (soylular meclisi).
- Atina demokrasisini herkese açık sanmak.
Biliyor muydun?
Hammurabi Kanunları, 2 metreden uzun siyah bir taşa (stel) kazınmıştı ve bugün Paris’teki Louvre Müzesi’nde sergileniyor!