Tarihin tanımı ve konusu; tarih öğrenmenin bireye ve topluma katkısı; tarihin doğası (geçmiş ile tarih farkı, yorum, nesnellik, çoklu bakış açısı); tarihsel bilginin üretim süreci; birincil ve ikincil kaynaklar; kaynak eleştirisi; tarihin yardımcı bilimleri.
Tarih nedir, neden öğrenilir?
Tarih: İnsan topluluklarının geçmişteki siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel faaliyetlerini yer ve zaman göstererek, neden-sonuç ilişkisi içinde, belgelere dayanarak inceleyen bilim.
Tarih öğrenmenin faydaları:
- Kimlik ve aidiyet: Millî ve kültürel kimliğin oluşmasına katkı
- Bugünü anlamak: Günümüz olaylarının geçmişteki köklerini görmek
- Eleştirel düşünme: Kaynakları sorgulama, farklı bakış açılarını değerlendirme
- Empati: Geçmişteki insanların koşullarını anlamaya çalışmak
- Geleceğe yön verme: Geçmiş deneyimlerden ders çıkarmak
“Tarih yazmak, tarih yapmak kadar mühimdir. Yazan, yapana sadık kalmazsa değişmeyen hakikat, insanlığı şaşırtacak bir mahiyet alır.” – Mustafa Kemal Atatürk
Tarihin doğası
- Geçmiş ile tarih aynı şey değildir: Geçmiş, yaşanmış olayların tümüdür; tarih ise bu geçmişin kanıtlara dayanarak yeniden kurulmuş anlatısıdır.
- Tarihte deney yapılamaz, olaylar tekrarlanamaz; gözlem doğrudan yapılamaz.
- Tarihçi kaynakları yorumlar; aynı olay farklı bakış açılarıyla anlatılabilir (çoklu bakış açısı).
- Nesnellik hedeflenir: Tarihçi olayları kendi döneminin değerleriyle değil, olayın geçtiği dönemin koşullarıyla değerlendirmelidir (anakronizmden kaçınma).
- Yeni kaynaklar bulundukça tarih bilgisi değişebilir (ör. Göbeklitepe’nin keşfi insanlık tarihine bakışı değiştirdi).
Neden-sonuç ilişkisi: Bir olayın kısa vadeli (yakın) ve uzun vadeli (uzak) nedenleri ile sonuçları birlikte incelenir.
Tarihsel bilginin üretim süreci
Tarih araştırmasının basamakları:
- Konu ve araştırma sorusu belirleme
- Kaynak tarama ve toplama
- Kaynak eleştirisi (dış eleştiri: kaynak gerçek mi, ne zaman yazılmış? · iç eleştiri: içerik güvenilir mi, yazar tarafsız mı?)
- Analiz ve sentez: Bilgileri karşılaştırma, neden-sonuç kurma
- Yazım: Kaynak göstererek sonuçları sunma
| Birincil (birinci el) kaynak | İkincil (ikinci el) kaynak |
|---|---|
| Olayın yaşandığı döneme ait | Birincil kaynaklardan yararlanarak sonradan üretilmiş |
| Yazıtlar, fermanlar, antlaşmalar, mektuplar, arşiv belgeleri, sikkeler, fotoğraflar, arkeolojik buluntular | Tarih kitapları, ansiklopediler, makaleler, belgeseller |
| Ör. Orhun Yazıtları, Kadeş Antlaşması | Ör. Türk tarihi üzerine yazılmış bir ders kitabı |
Tarihin yardımcı bilimleri
| Bilim | Katkısı |
|---|---|
| Arkeoloji | Kazılarla geçmişe ait kalıntıları ortaya çıkarır |
| Paleografya | Eski yazıları okur |
| Epigrafya (kitabiyat) | Taş, metal gibi sert maddeler üzerindeki yazıları inceler |
| Nümizmatik | Sikkeleri (paraları) inceler |
| Diplomatik | Resmî belgelerin (ferman, berat) biçim ve doğruluğunu inceler |
| Kronoloji | Olayları tarih sırasına koyar, takvimleri inceler |
| Antropoloji | İnsan ırklarını ve kültürleri inceler |
| Etnografya | Toplumların gelenek, görenek ve kültürünü inceler |
| Coğrafya | Olayların geçtiği mekânı açıklar |
| Heraldik | Arma, bayrak, sancak gibi simgeleri inceler |
| Filoloji | Dil ve edebiyat metinlerini inceler |
Kavramlar
- birincil kaynak
- olayın dönemine ait belge
- kaynak eleştirisi
- kaynağın güvenilirliğini sorgulama
- anakronizm
- zaman yanılgısı
- nümizmatik
- sikke bilimi
- epigrafya
- kitabe ve yazıt bilimi
- Tarih: yer-zaman, neden-sonuç, belgeye dayalı
- Geçmiş yaşanmış olaylar; tarih bunların kanıtlı anlatısı
- Tarihte deney yapılamaz; yorum ve çoklu bakış açısı vardır
- Anakronizm: geçmişi bugünün değerleriyle yargılamak
- Birincil kaynak döneme ait; ikincil kaynak sonradan yazılmış
- Nümizmatik sikke, epigrafya yazıt, paleografya eski yazı inceler
Örnek soru ve çözümü
Bir öğrenci, Selçuklu dönemine ait bir sikke ile 2015’te yazılmış bir Selçuklu tarihi kitabını inceliyor. Bu kaynakları sınıflandırınız ve sikkeyi inceleyen yardımcı bilimi belirtiniz.
Sikke birincil kaynaktır, nümizmatik inceler. 2015 tarihli kitap ikincil kaynaktır.
Çözümlü örnekler
1. Orhun Yazıtlarını inceleyen yardımcı bilim hangisidir? Kolay
ÇözümEpigrafya (kitabiyat); dil yönüyle filoloji.
2. “Tarihte deney yapılamaz.” ifadesi tarihin hangi özelliğini gösterir? Orta
ÇözümOlayların tekrarlanamazlığını ve tarih bilgisinin kanıtlara dayalı yeniden kurgu olduğunu.
3. Bir Orta Çağ hükümdarını “insan haklarına aykırı davrandı” diye eleştirmek hangi yanılgıya örnek olabilir? Açıklayınız. Zor
ÇözümAnakronizm: Olayın geçtiği dönemin koşulları ve değerleri yerine bugünün kavramlarıyla yargılama yapılmaktadır.
Sık yapılan hatalar
- Tarih kitaplarını birincil kaynak sanmak.
- Tarihin tek ve değişmez bir anlatısı olduğunu düşünmek.
- Nümizmatik ile epigrafyayı karıştırmak.
Biliyor muydun?
Arkeologlar bazen çöplüklere bayılır! Eski insanların attığı kemikler, kırık kaplar ve tohumlar, onların ne yediğini ve nasıl yaşadığını en dürüst biçimde anlatır.