Günlük hayatta sık karşılaşılan hukuki durumlar: iş hukuku (iş sözleşmesi, çalışma süreleri, yıllık izin, kıdem tazminatı, sigortalılık, çocuk işçiliği yasağı ve 15 yaş sınırı), iş yerinde mobbing (psikolojik taciz) ve başvuru yolları; aile hukuku (nişanlanma, evlenme şartları, resmî nikâh, velayet, nafaka); miras hukuku (yasal mirasçılar, saklı pay, vasiyetname, mirasın reddi ve 3 aylık süre); kira ilişkileri (kira artışı, depozito, tahliye); tüketici hakları ve şikâyet yolları; trafik kazası ve sigorta; kişisel verilerin korunması (KVKK), bilişim suçları, sosyal medyada hakaret ve kişilik haklarının ihlali; hukuki okuryazarlık ve haklarını bilen vatandaş.
İş hayatı ve mobbing
İş sözleşmesi: İşçinin bağımlı çalışması ve işverenin ücret ödemesi
- Haftalık çalışma süresi en fazla 45 saat; fazlası fazla mesai ücretiyle ödenir.
- Yıllık ücretli izin, hafta tatili, sosyal güvenlik (SGK) kaydı zorunludur.
- 15 yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasaktır (zorunlu eğitimi bitirmiş 14 yaşındakiler hafif işlerde sınırlı çalışabilir).
- Belirli koşullarla işten çıkarılan işçiye kıdem ve ihbar tazminatı
Mobbing (psikolojik taciz): İş yerinde bir çalışanın sistematik ve süreklilik gösteren biçimde dışlanması, aşağılanması, yıldırılması
- Belirtiler: Sürekli eleştiri, iş vermeme ya da aşırı iş yükleme, sosyal dışlama, alay
- Başvuru: İşverene yazılı şikâyet, ALO 170, iş müfettişleri, iş mahkemesi (tazminat ve haklı nedenle fesih)
Aile ve miras hukuku
Evlenme: Kural olarak 18 yaş (hâkim kararıyla olağanüstü durumlarda 16); resmî nikâh zorunludur; tek eşlilik
Velayet: Ergin olmayan çocuk üzerinde anne-babanın bakım, eğitim ve temsil hakkı ve yükümlülüğü
Nafaka: Boşanmada ya da çocuk için ödenen geçim parası
Miras:
- Yasal mirasçılar: Altsoy (çocuklar, torunlar), anne-baba ve onların altsoyu, büyükanne-büyükbaba; sağ kalan eş
- Saklı pay: Mirasbırakanın vasiyetle bile ortadan kaldıramayacağı paylar (altsoy ve anne-baba için)
- Vasiyetname: Kişinin ölümünden sonra malvarlığı hakkında yaptığı tasarruf
- Mirasın reddi: Borçları malvarlığından fazla olan mirası mirasçılar, ölümü öğrendikleri tarihten itibaren 3 ay içinde sulh hukuk mahkemesine başvurarak reddedebilir. Aksi hâlde miras borçlarıyla birlikte kabul edilmiş sayılır.
Tüketici, kira ve dijital hukuk
Tüketici: Ayıplı malda onarım, değişim, indirim veya iade; şikâyet için Tüketici Hakem Heyeti veya tüketici mahkemesi; e-Devlet Tüketici Bilgi Sistemi
Kira: Konut kirasında yıllık artış oranı kanunla sınırlandırılmıştır; depozito en fazla üç aylık kira bedeli kadar olabilir; tahliye ancak kanuni nedenlerle mümkündür.
Trafik kazası: Zorunlu trafik sigortası, kaza tespit tutanağı; yaralanmalı kazada 112 ve polis/jandarma
Dijital hukuk:
- KVKK (6698 sayılı Kanun): Kişisel verilerin açık rıza olmadan işlenmesi ve paylaşılması yasaktır.
- Bilişim suçları: Sisteme izinsiz girme, verileri bozma, banka kartı dolandırıcılığı
- Sosyal medyada hakaret, tehdit, özel hayatın gizliliğini ihlal suç oluşturabilir; içerik için erişim engeli istenebilir.
Hukuki okuryazarlık: Haklarını ve başvuru yollarını bilmek, belge saklamak, süreleri takip etmek, gerektiğinde avukata danışmak
Kavramlar
- mobbing
- iş yerinde psikolojik taciz
- velayet
- çocuk üzerindeki ana-baba yetkisi
- saklı pay
- korunan miras payı
- vasiyetname
- ölüm sonrası mal tasarrufu belgesi
- KVKK
- Kişisel Verilerin Korunması Kanunu
- Haftalık çalışma en fazla 45 saat; SGK kaydı zorunlu
- Mobbing: sistematik psikolojik taciz; ALO 170 ve iş mahkemesi
- Evlenme yaşı kural olarak 18; resmî nikâh zorunlu
- Saklı pay vasiyetle kaldırılamaz
- Mirasın reddi: 3 ay içinde sulh hukuk mahkemesi
- KVKK, bilişim suçları ve sosyal medyada kişilik hakları
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki bilgiye göre, babası vefat eden ve geride ödeyemeyeceği kadar çok borç bırakan bir ailenin çocukları ne yapmalıdır?
Mirasın borca batık olduğunu düşünüyorlarsa ölümü öğrendikleri tarihten itibaren 3 ay içinde sulh hukuk mahkemesine başvurarak mirası reddetmelidirler. Bu süre geçirilirse miras borçlarıyla birlikte kabul edilmiş sayılır ve borçlardan sorumlu olabilirler.
Çözümlü örnekler
1. Türkiye’de haftalık en fazla çalışma süresi kaç saattir? Kolay
Çözüm45 saat.
2. Mobbingi sıradan bir iş anlaşmazlığından ayıran özellik nedir? Orta
ÇözümSistematik, kasıtlı ve süreklilik göstermesi; çalışanı yıldırma veya işten uzaklaştırma amacı taşıması.
3. Bir arkadaşının izni olmadan fotoğrafını ve telefon numarasını sosyal medyada paylaşmanın hukuki sonuçları nelerdir? Zor
ÇözümKişisel verilerin rızasız paylaşılması KVKK’ya aykırıdır; özel hayatın gizliliğini ihlal ve kişisel verileri hukuka aykırı yayma suç oluşturabilir. Mağdur erişim engeli, tazminat ve şikâyet yoluna başvurabilir.
Sık yapılan hatalar
- Miras borcunun mirasçılara hiç geçmeyeceğini sanmak.
- Mobbingi “iş yerinde normal baskı” olarak görmek.
- Sosyal medyada yazılanların hukuki sonucu olmadığını düşünmek.
Biliyor muydun?
“Hukuk bilmemek mazeret sayılmaz.” ilkesi nedeniyle hukuki okuryazarlık her vatandaş için önemlidir!