Eski Türklerde coğrafi düşünce ve evren anlayışı (yer-gök, dört yön ve renkler: kuzey-kara, güney-kızıl, doğu-gök/mavi, batı-ak; Ötüken ve kutsal dağlar, ırmaklar, yurt ve otağ kavramı); bozkır yaşamı ve doğaya uyum (yaylak-kışlak, göçebe hayvancılık, at kültürü, yıldızlarla yön bulma); sayıların ve renklerin anlamı; Orhun Yazıtları’nda coğrafi bilgiler; Kaşgarlı Mahmud’un Divanü Lügati’t-Türk’ü ve ilk Türk dünyası haritası (1072–1074); Türk dünyasının farklı dönem kaynaklarındaki yeri: Çin kaynakları, Bizans ve Yunan kaynakları (Herodot), Arap ve Fars coğrafyacıları (İbn Fadlan, İstahri, İbn Battuta), Avrupalı seyyahlar (Marco Polo, Plano Carpini), Türk seyyah ve coğrafyacıları (Evliya Çelebi, Seydi Ali Reis’in Miratü’l-Memalik’i, Piri Reis, Katip Çelebi).
Eski Türklerde coğrafi düşünce
Evren anlayışı: Yer (yağız yer) ve gök (kök tengri); yer ve gök arasında insanlar
Dört yön ve renkler:
- Doğu → gök (mavi) · Batı → ak (beyaz) · Kuzey → kara · Güney → kızıl
- Bu renk-yön ilişkisi yer adlarında yaşar: Karadeniz (kuzeydeki deniz), Akdeniz (batıdaki/güneydeki deniz)
Kutsal mekânlar: Ötüken (Göktürklerin kutsal başkenti), kutsal dağlar ve ırmaklar (Orhun, Selenga)
Yurt ve otağ: Yurt hem çadır hem vatan anlamına gelir; otağ hükümdar çadırı
Bozkır yaşamı:
- Yaylak (yazlık) ve kışlak (kışlık) arasında göçebe hayvancılık
- At kültürü, yıldızlarla (Demir Kazık = Kutup Yıldızı) yön bulma
- Hayvanlar ve doğa olaylarıyla zaman ölçme (12 Hayvanlı Türk Takvimi)
Orhun Yazıtları ve Kaşgarlı Mahmud
Orhun Yazıtları (8. yy): Göktürklerin seferlerini anlatırken dağlar, ırmaklar, ormanlar ve komşu ülkeler hakkında coğrafi bilgiler verir.
- Ötüken ormanının kutsallığı, Çin’e yakın olmanın tehlikeleri vurgulanır.
Kaşgarlı Mahmud (11. yy):
- Divanü Lügati’t-Türk (1072–1074): Türkçenin Arapça açıklamalı sözlüğü; Türk boylarının yerleşim yerleri, dilleri, gelenekleri
- İlk Türk dünyası haritası: Balasagun merkezli, daire biçimli; Türk boylarının yerleşim alanlarını, dağları, nehirleri ve gölleri (Issık Göl) gösterir.
💡 Kaşgarlı Mahmud’un haritası, Türklerin kendi bakış açısıyla çizilmiş ilk dünya haritası olarak çok değerlidir.
Farklı dönem kaynaklarında Türk dünyası
Çin kaynakları: Hunlar ve Göktürklerle ilgili en ayrıntılı bilgiler; Türklerin yaşayışı, savaş taktikleri
Yunan ve Bizans: Herodot İskitlerden söz eder; Bizans elçileri (Zemarkhos) Göktürk sarayını anlatır.
Arap ve Fars coğrafyacıları:
- İbn Fadlan (10. yy): İdil Bulgarlarına yolculuğunda Oğuzları anlattı.
- İstahri, İbn Hurdazbih: Türk ülkeleri ve yollar
- İbn Battuta (14. yy): Altın Orda ve Anadolu beylikleri
Avrupalı seyyahlar: Plano Carpini ve Marco Polo (13. yy): Moğol-Türk bozkırları ve İpek Yolu
Türk seyyah ve coğrafyacılar:
- Seydi Ali Reis: Miratü’l-Memalik: Hindistan’dan karayoluyla dönüşünde Türkistan’ı anlattı.
- Evliya Çelebi: Seyahatname; Kırım, Kafkasya ve Balkanlardaki Türk toplulukları
- Piri Reis ve Katip Çelebi: Haritacılık ve coğrafya
Kavramlar
- yaylak
- yazlık otlak
- kışlak
- kışlık yerleşim
- otağ
- hükümdar çadırı
- Ötüken
- Göktürklerin kutsal yurdu
- Demir Kazık
- Kutup Yıldızı
- Yön-renk: doğu gök, batı ak, kuzey kara, güney kızıl
- Ötüken kutsal yurt; yaylak-kışlak göçebe yaşam
- 12 Hayvanlı Türk Takvimi ve yıldızlarla yön bulma
- Orhun Yazıtları coğrafi bilgiler içerir
- Kaşgarlı Mahmud ilk Türk dünyası haritasını çizdi
- Çin, Bizans, Arap, Avrupalı ve Türk seyyahların kaynakları
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki yön-renk ilişkisine göre “Karadeniz” ve “Akdeniz” adlarını açıkla.
Eski Türklerde kuzey kara renkle, batı (ve güneybatı) ak renkle ifade edilirdi. Anadolu’ya göre kuzeyde kalan deniz “Karadeniz”, batıda ve güneyde uzanan deniz “Akdeniz” olarak adlandırılmıştır. Yani bu adlar suyun renginden değil, yön anlayışından gelir.
Çözümlü örnekler
1. Türk dünyasının ilk haritasını kim çizdi? Kolay
ÇözümKaşgarlı Mahmud.
2. Yaylak-kışlak düzeni nedir? Orta
ÇözümGöçebe Türklerin yazın serin ve otlu yüksek yaylalara, kışın daha ılık ve korunaklı kışlaklara göç ederek hayvancılık yapmasıdır.
3. Türk dünyası hakkında yabancı kaynaklar kullanılırken nelere dikkat edilmelidir? Zor
ÇözümYazarın bakış açısı, Türklerle ilişkisi (düşman, elçi, tüccar), önyargıları ve bilgiyi kimden aldığı sorgulanmalı; farklı kaynaklar karşılaştırılarak değerlendirilmelidir.
Sık yapılan hatalar
- Karadeniz adının suyun renginden geldiğini sanmak.
- Eski Türklerin yalnızca göçebe olduğunu düşünmek.
- Kaşgarlı Mahmud’un yalnızca bir sözlük yazdığını sanmak.
Biliyor muydun?
12 Hayvanlı Türk Takvimi’nde her yıl bir hayvanla anılırdı: sıçan, sığır, pars, tavşan, ejderha, yılan, at, koyun, maymun, tavuk, köpek ve domuz!