9. Sınıf Türk Dünyası Coğrafyası konu anlatımı

Eski Türklerde coğrafi düşünce ve evren anlayışı (yer-gök, dört yön ve renkler: kuzey-kara, güney-kızıl, doğu-gök/mavi, batı-ak; Ötüken ve kutsal dağlar, ırmaklar, yurt ve otağ kavramı); bozkır yaşamı ve doğaya uyum (yaylak-kışlak, göçebe hayvancılık, at kültürü, yıldızlarla yön bulma); sayıların ve renklerin anlamı; Orhun Yazıtları’nda coğrafi bilgiler; Kaşgarlı Mahmud’un Divanü Lügati’t-Türk’ü ve ilk Türk dünyası haritası (1072–1074); Türk dünyasının farklı dönem kaynaklarındaki yeri: Çin kaynakları, Bizans ve Yunan kaynakları (Herodot), Arap ve Fars coğrafyacıları (İbn Fadlan, İstahri, İbn Battuta), Avrupalı seyyahlar (Marco Polo, Plano Carpini), Türk seyyah ve coğrafyacıları (Evliya Çelebi, Seydi Ali Reis’in Miratü’l-Memalik’i, Piri Reis, Katip Çelebi).

İpek Yolu’nun tanımı, oluşumu ve güzergâhları (kuzey ve güney kolları, Kürk Yolu, Baharat Yolu ve deniz yolları); İpek Yolu üzerindeki önemli şehirler (Şian, Turfan, Kaşgar, Hotan, Semerkant, Buhara, Merv, Tebriz, Bağdat, Konya, Bursa, İstanbul); İpek Yolu’nda ticareti yapılan ürünler (ipek, porselen, kâğıt, baharat, çay, kürk, at, cam, değerli taşlar); Türklerin İpek Yolu’nun oluşumundaki ve korunmasındaki rolü (Hunlar, Göktürkler, Uygurlar, Karahanlılar, Selçuklular, Osmanlılar); kervansaraylar ve ribatlar; İpek Yolu’nun kültürel etkileri (din, dil, sanat, bilim ve teknoloji aktarımı: kâğıt, matbaa, pusula, barut); coğrafi keşiflerle önemini yitirmesi; günümüzde Orta Koridor ve Bakü-Tiflis-Kars demir yolu, Kuşak ve Yol Girişimi.

Türk dünyasının konumu ve sınırları (Balkanlardan Sibirya ve Doğu Türkistan’a, Kırım’dan Orta Asya’ya geniş bir kuşak); yer şekilleri: dağlar (Tanrı Dağları, Altay Dağları, Pamir, Kafkas Dağları, Ural Dağları), platolar ve ovalar (Kazak Bozkırı, Turan Ovası, Fergana Vadisi), çöller (Karakum, Kızılkum, Taklamakan, Gobi); iklim: karasal iklimin hâkimiyeti, sıcaklık farkları, bozkır, çöl, tayga ve dağ iklimleri; sular: Hazar Denizi (dünyanın en büyük gölü), Aral Gölü’nün kuruması ve çevre felaketi, Issık Göl, Balkaş Gölü, Baykal Gölü; nehirler (Seyhun—Sirderya, Ceyhun—Amuderya, İdil—Volga, Ural, İrtiş, Ob, Yenisey, Lena); doğal bitki örtüsü (bozkır, çöl, tayga, tundra) ve hayvanlar; yer altı kaynakları (petrol, doğal gaz—Hazar, Türkmenistan; uranyum—Kazakistan; altın, pamuk tarımı) ve ekonomiye etkileri.

Türk halklarının yerleşme coğrafyası ve nüfus dağılımı; bağımsız Türk devletleri (Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan, KKTC) ve başkentleri, nüfusları, yönetim yapıları, ekonomileri; 1991’de SSCB’nin dağılmasıyla bağımsızlık ve Türkiye’nin ilk tanıyan ülke olması; özerk yapılar ve Türk toplulukları (Rusya Federasyonu’nda Tataristan, Başkurdistan, Çuvaşistan, Saha-Yakutistan, Tuva, Altay, Hakas; Doğu Türkistan’daki Uygurlar; Gagauz Yeri (Moldova); Nahçıvan; Kırım Tatarları; Balkanlarda, Irak’ta (Türkmenler), İran’da (Azerbaycan Türkleri), Afganistan’da yaşayan Türkler; Ahıska Türkleri); ortak kültür ve dil (Türk dilleri, Nevruz, destanlar—Manas, Dede Korkut, Köroğlu), göç ve diaspora; iş birliği kuruluşları (Türk Devletleri Teşkilatı, TÜRKSOY, TÜRKPA, Uluslararası Türk Akademisi, TİKA), ulaşım ve enerji projeleri; ortak alfabe çalışmaları.