Kök ve ek; yapım ve çekim ekleri; basit, türemiş ve birleşik sözcükler; isim tamlamaları (belirtili, belirtisiz, zincirleme, takısız); sıfat tamlaması; tamlamaların anlam ve anlatıma katkısı; Türkçenin sondan eklemeli yapısı.
Kök ve ekler
Türkçe sondan eklemeli bir dildir: anlam, köke ekler getirilerek genişletilir.
→ göz → göz-lük → göz-lük-çü → göz-lük-çü-ler → göz-lük-çü-ler-den
- Kök: sözcüğün anlamlı en küçük parçası (göz, gel)
- Yapım eki: yeni sözcük türetir, anlamı değiştirir (göz-lük, gel-ecek)
- Çekim eki: sözcüğü cümleye bağlar, anlamı değiştirmez (göz-ler, gel-di-m)
- Sıra: kök + yapım ekleri + çekim ekleri
Sözcük yapısı:
| Yapı | Tanım | Örnek |
|---|---|---|
| Basit | yalnızca kök (+ çekim eki) | kitap, evler |
| Türemiş | kök + yapım eki | kitap-lık, sev-gi |
| Birleşik | iki sözcüğün birleşmesi | hanımeli, ayakkabı, bilgisayar |
İsim tamlamaları
İsim tamlaması: İki ismin anlam bakımından birbirini tamamlaması. Tamlayan (1. isim) + tamlanan (2. isim)
| Tür | Tamlayan eki | Tamlanan eki | Örnek |
|---|---|---|---|
| Belirtili | -ın, -in, -un, -ün | -ı, -i, -u, -ü | okulun bahçesi |
| Belirtisiz | yok | -ı, -i, -u, -ü | okul bahçesi |
| Zincirleme | iç içe tamlama | okulun bahçe kapısı | |
| Takısız | yok | yok | demir kapı, altın yüzük (malzeme) |
- Belirtili tamlamada tamlayan belirli bir varlıktır: “Ali’nin kitabı”
- Belirtisiz tamlamada genel, tür bildirilir: “çocuk kitabı”
- Tamlamanın ögeleri yer değiştirebilir (devrik): “Gönlünün ferahı” ↔ “ferahı gönlünün” (şiirde)
Sıfat tamlaması
Sıfat tamlaması: Sıfat + isim → güzel ev, üç kalem, bu sokak, hangi kitap?
Sıfat türleri (kısaca):
- Niteleme sıfatı: varlığın niteliği → kırmızı elma, yaşlı adam
- Belirtme sıfatları:
- İşaret: bu, şu, o, öteki ev
- Sayı: iki (asıl), ikinci (sıra), ikişer (üleştirme), yarım (kesir)
- Belgisiz: bazı, birkaç, her, hiçbir insan
- Soru: kaç, hangi, nasıl ev?
Tamlamaların anlatıma katkısı: Yoğun ve ayrıntılı anlatım sağlar.
“Yaşlı köylünün nasırlı elleri, sararmış başakları okşuyordu.” → Bir isim tamlaması ve iki sıfat tamlaması tabloyu canlandırır.
Kavramlar
- kök
- anlamlı en küçük parça
- yapım eki
- yeni sözcük türeten ek
- çekim eki
- sözcüğü cümleye bağlayan ek
- tamlayan
- tamlamanın ilk ismi
- tamlanan
- tamlamanın ikinci ismi
- Türkçe sondan eklemeli bir dildir
- Yapım eki yeni sözcük türetir, çekim eki türetmez
- Basit, türemiş, birleşik sözcük
- Belirtili: -ın + -ı; belirtisiz: yalnız -ı
- Zincirleme: iç içe tamlama; takısız: malzeme bildirir
- Sıfat tamlaması: sıfat + isim
Örnek soru ve çözümü
“Köyün yaşlı çınarının gölgesi” söz grubundaki tamlamaları bulunuz.
“yaşlı çınar” sıfat tamlaması; “köyün … çınarının gölgesi” zincirleme isim tamlaması (köyün çınarı + çınarının gölgesi).
Çözümlü örnekler
1. “Kalemlik” sözcüğünün yapısı nedir? Kolay
ÇözümTüremiş (kalem + -lik yapım eki).
2. “Elma ağacı” ile “bahçenin ağacı” tamlamalarını türlerine göre ayırınız. Orta
Çözüm“Elma ağacı” belirtisiz, “bahçenin ağacı” belirtili isim tamlaması.
3. “Gözlükçülerden” sözcüğünü kök ve eklerine ayırınız. Zor
Çözümgöz (kök) + -lük (yapım) + -çü (yapım) + -ler (çekim) + -den (çekim).
Sık yapılan hatalar
- Çoğul eki “-ler”i yapım eki sanmak.
- Belirtisiz tamlamayı sıfat tamlamasıyla karıştırmak (“kış güneşi” isim tamlamasıdır).
- Takısız tamlamayı sıfat tamlaması sanmak (“altın yüzük” malzeme bildirir).
Biliyor muydun?
Türkçede tek bir sözcükle uzun bir cümle kurulabilir: “Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınız” bu konuda en meşhur örnektir!