Eleştiri (tenkit) türü ve nesnel eleştiri ölçütleri; eleştiri ile deneme farkı; Türk edebiyatında eleştirmenler; otobiyografi ve biyografi; Âşık Veysel’in hayatı üzerinden otobiyografik anlatım; öğretici metinlerde anlatım teknikleri, üslup ve düşünceyi geliştirme yolları; otobiyografi yazma atölyesi.
Eleştiri (tenkit)
Eleştiri: Bir sanat, edebiyat ya da düşünce eserini olumlu ve olumsuz yönleriyle değerlendiren, okura eser hakkında fikir veren öğretici metin.
İyi bir eleştirinin özellikleri:
- Eseri okuyarak/izleyerek ve gerekçelerle değerlendirir.
- Nesnel ölçütler kullanır: dil, anlatım, kurgu, karakterler, tema, özgünlük
- Kişiyi değil eseri eleştirir.
- Yalnızca kusur aramaz; güçlü yönleri de gösterir.
- Okura eseri okuma isteği veya eleştirel bir bakış kazandırır.
Eleştiri – deneme farkı: Denemede yazar herhangi bir konuda kişisel düşüncelerini anlatır; eleştiride belirli bir eser değerlendirilir.
Türk edebiyatında eleştirmenler: Namık Kemal (Tahrib-i Harabat), Nurullah Ataç, Mehmet Kaplan, Asım Bezirci, Fethi Naci, Berna Moran (Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış)
Biyografi ve otobiyografi
| Biyografi (yaşam öyküsü) | Otobiyografi (öz yaşam öyküsü) |
|---|---|
| Başka birinin hayatı anlatılır | Kişi kendi hayatını anlatır |
| 3. kişi (o) | 1. kişi (ben) |
| Belge ve kaynaklara dayanır | Yazarın hatıralarına dayanır |
| Daha nesnel | Daha öznel |
Âşık Veysel (1894–1973): Sivas’ın Şarkışla ilçesine bağlı Sivrialan köyünde doğdu. Yedi yaşında geçirdiği çiçek hastalığı sonucu gözlerini kaybetti. Babasının hediye ettiği sazla halk şiirine yöneldi. Yurdun dört bir yanını dolaşarak şiirlerini sazıyla söyledi; şiirlerinde toprak, insan sevgisi, ölüm ve hayatın geçiciliği temalarını işledi. Cumhuriyet döneminde Köy Enstitülerinde saz öğretmenliği yaptı.
Otobiyografik anlatıma çevirirsek:
“Ben Sivrialan’da doğdum. Yedi yaşımda çiçek hastalığına yakalandım, dünyayı bir daha göremedim. Babam elime bir saz verdi; ben de gözümün göremediğini sazımla, sözümle anlattım…”
Öğretici metinlerde anlatım ve üslup
Üslup (biçem): Yazarın kendine özgü anlatım tarzı – sözcük seçimi, cümle yapısı, söz sanatları
Anlatım teknikleri: Öğretici metinlerde açıklama (bilgi verme), tartışma (savunma), örneklendirme, karşılaştırma, tanık gösterme, sayısal veri sık kullanılır.
Konuşma atölyesi – “Dilimizin Zenginlikleri”: Bir deyim, atasözü ya da yöresel sözcüğün hikâyesini araştır; anlamını, kullanıldığı bölgeyi ve günümüzdeki karşılığını 3 dakikada sun.
Yazma atölyesi – Otobiyografi:
- Hayatındaki dönüm noktalarını sırala (doğum, ilk okul günü, bir başarı, bir kayıp…)
- Birinci kişi ağzından, kronolojik ya da geriye dönüş tekniğiyle yaz.
- Olayların yanı sıra duygularını ve bu olaylardan öğrendiklerini ekle.
- Gereksiz ayrıntıları ayıkla; yazım-noktalama kontrolü yap.
Kavramlar
- eleştiri (tenkit)
- eseri değerlendirme yazısı
- biyografi
- başkasının yaşam öyküsü
- otobiyografi
- kişinin kendi yaşam öyküsü
- üslup
- yazarın anlatım tarzı
- dönüm noktası
- hayatı değiştiren olay
- Eleştiri belirli bir eseri gerekçeli değerlendirir
- Eleştiri eseri hedef alır, kişiyi değil
- Biyografi 3. kişi, otobiyografi 1. kişi
- Âşık Veysel: 1894–1973, Sivrialan, saz ve toprak teması
- Üslup: yazarın kendine özgü anlatım tarzı
- Otobiyografi: dönüm noktaları + duygular + öğrenilenler
Örnek soru ve çözümü
“Bu romanın dili akıcı ama karakterleri yeterince derin değil; özellikle başkahramanın değişimi aceleyle verilmiş.” cümlesi hangi türün özelliğini taşır? Neden?
Eleştiri: belirli bir eser (roman) olumlu (akıcı dil) ve olumsuz (karakter derinliği) yönleriyle, gerekçeli olarak değerlendiriliyor.
Çözümlü örnekler
1. Âşık Veysel nerede doğmuştur? Kolay
ÇözümSivas’ın Şarkışla ilçesine bağlı Sivrialan köyünde.
2. “O, 1881’de Selanik’te doğdu.” cümlesi biyografi mi otobiyografi mi? Orta
ÇözümBiyografi (3. kişi, başkasının hayatı).
3. “Bu yazar zaten hiç sevimli biri değil, kitabı da kötü.” cümlesi neden iyi bir eleştiri değildir? Zor
ÇözümEser yerine kişiyi hedef alıyor ve “kötü” yargısını hiçbir gerekçe ve nesnel ölçütle desteklemiyor.
Sık yapılan hatalar
- Eleştiriyi yalnızca kusur bulmak sanmak.
- Biyografi ile otobiyografiyi karıştırmak.
- Otobiyografide yalnızca olay sıralayıp duygu ve düşüncelere yer vermemek.
Biliyor muydun?
Âşık Veysel’in sazıyla söylediği “Uzun İnce Bir Yoldayım” türküsü, hayatı bir yolculuğa benzeten en ünlü Türk halk şiirlerinden biridir ve bugün de çok sevilerek dinlenir.