Dış kuvvetler ve kütle hareketleri; akarsuların aşındırma ve biriktirme şekilleri (V vadi, kanyon, dev kazanı, menderes, birikinti yelpazesi, delta); karstik şekiller (lapya, dolin, uvala, polye, mağara, traverten); rüzgâr şekilleri (mantar kaya, kumul); buzul şekilleri (sirk, U vadi, moren); dalga ve akıntı şekilleri (falez, kıyı oku, tombolo, lagün); Türkiye’den örnekler.
Akarsular ve kütle hareketleri
Dış kuvvetler: Enerjisini Güneş’ten ve yer çekiminden alır; yükseltileri aşındırır, çukurları doldurur → yeryüzünü düzleştirmeye çalışır.
Kütle hareketleri: Yer çekimiyle eğimli yamaçlardaki malzemenin hareketi → heyelan (Doğu Karadeniz), kaya düşmesi, toprak kayması
Akarsu şekilleri:
| Aşındırma | Biriktirme |
|---|---|
| V vadi (dar, derin) | Birikinti konisi/yelpazesi (eğimin azaldığı dağ eteği) |
| Kanyon (dik yamaçlı, Ulubey, Köprülü) | Dağ eteği ovası |
| Dev kazanı (girdaplarla oyulmuş çukur) | Taban seti |
| Peri bacası (tüflerde; Kapadokya) | Delta (denize döküldüğü yerde; Çukurova, Bafra, Çarşamba) |
| Menderes (düz alanlarda kıvrımlar; Büyük Menderes) | Kum adacıkları |
⚠️ Delta oluşması için kıyıda gel-git etkisi zayıf, deniz sığ ve akıntısız olmalıdır.
Karst, rüzgâr ve buzul şekilleri
Karstik şekiller (kalker, jips, kaya tuzu gibi çözünebilen kayaçlarda):
- Aşındırma: lapya (küçük oluklar), dolin (çanak), uvala (dolinlerin birleşmesi), polye (geniş karstik ova; Muğla, Elmalı), mağara (Damlataş, Karain), obruk (Konya-Karapınar)
- Biriktirme: sarkıt, dikit, sütun (mağarada) · traverten (Pamukkale)
- Türkiye’de karst en yaygın: Akdeniz Bölgesi (Toroslar)
Rüzgâr şekilleri (kurak, bitki örtüsü zayıf yerlerde):
- Aşındırma: mantar kaya (şeytan masası), şahit tepe
- Biriktirme: kumul · Türkiye’de Konya-Karapınar, Akdeniz kıyıları
Buzul şekilleri (yüksek dağlarda; Ağrı, Erciyes, Kaçkar, Cilo-Sat):
- Aşındırma: sirk (buzul çanağı; sonra sirk gölü), buzul vadisi (U vadi), hörgüç kaya
- Biriktirme: moren (buzulun taşıdığı karışık malzeme)
Dalga ve akıntı şekilleri
| Şekil | Oluşum | Örnek |
|---|---|---|
| Falez (yalıyar) | Dalgaların dik kıyıyı aşındırması | Karadeniz, Akdeniz kıyıları |
| Abrazyon platformu | Falezin gerilemesiyle önünde oluşan düzlük | |
| Kıyı oku | Kıyıdan denize doğru uzanan kum birikimi | |
| Kıyı kordonu → lagün | Koyun önü kapanır, deniz suyu göl hâline gelir | Köyceğiz, Bafa, Eymir (Edremit), Akyatan |
| Tombolo | Kıyı ile adanın kum birikintisiyle birleşmesi | Kapıdağ Yarımadası, Sinop (İnceburun) |
Kıyı tipleri: Boyuna kıyı (Karadeniz, Akdeniz: dağlar kıyıya paralel), enine kıyı (Ege: dağlar kıyıya dik, girintili-çıkıntılı), ria (İstanbul Boğazı, Haliç), dalmaçya (Antalya-Kaş), liman (Ege’de Gediz delta çevresi), haff (lagün kıyı)
Kavramlar
- delta
- akarsuyun denize döküldüğü yerdeki birikim ovası
- polye
- geniş karstik ova
- sirk
- buzul çanağı
- lagün
- kıyı kordonuyla denizden ayrılan göl
- tombolo
- adayı kıyıya bağlayan kum dili
- Dış kuvvetler Güneş ve yer çekiminden enerji alır
- Akarsu: V vadi, kanyon, dev kazanı; birikinti yelpazesi, delta
- Karst çözünebilen kayaçlarda: dolin, uvala, polye, traverten
- Rüzgâr: mantar kaya, kumul (Karapınar)
- Buzul: sirk, U vadi, moren
- Kıyı: falez, kıyı oku, tombolo, lagün
Örnek soru ve çözümü
Akış şemasına göre Köyceğiz Gölü nasıl oluşmuştur? Bu tür göllere ne ad verilir?
Akıntıların taşıdığı kumlar koyun önünde kıyı kordonu oluşturmuş, koy denizden ayrılarak göle dönüşmüştür. Bu göllere lagün (kıyı set gölü) denir.
Çözümlü örnekler
1. Pamukkale travertenleri hangi dış kuvvetin biriktirme şeklidir? Kolay
ÇözümKarstik süreçler (kalsiyum karbonatın çökelmesi).
2. Karadeniz’e dökülen Kızılırmak ve Yeşilırmak’ın delta oluşturabilmesi neyi gösterir? Orta
ÇözümKaradeniz’de gel-git etkisinin zayıf olduğunu ve kıyının akarsuyun getirdiği malzemenin birikmesine uygun olduğunu.
3. Doğu Karadeniz’de heyelanın sık görülmesinin nedenleri nelerdir? Zor
ÇözümEğimin fazla olması, bol yağışla toprağın suya doyması, killi zemin ve yamaçlarda yanlış yapılaşma-yol yapımı.
Sık yapılan hatalar
- Karstik şekillerin her kayaçta oluştuğunu sanmak.
- Delta ile birikinti yelpazesini karıştırmak.
- Moreni aşındırma şekli sanmak.
Biliyor muydun?
Konya’daki Karapınar’da rüzgârla taşınan kumlar bir dönem köyleri tehdit edecek kadar ilerlemişti; ağaçlandırma ve rüzgâr perdeleriyle kumullar büyük ölçüde durduruldu!