10. Sınıf Coğrafya konu anlatımı

Coğrafi bakışın tanımı ve bileşenleri (mekânsal düşünme, ölçek bilinci, yer ve mekân algısı, insan-çevre etkileşimi, coğrafi bağlantılar); coğrafyanın temel kavramları (konum, mekân, zaman, hareket, bölge, sürdürülebilirlik); “Nerede? Neden orada? Nasıl?” soruları; 1854 Londra kolera salgını örneği (John Snow); coğrafi araştırma basamakları; coğrafi bakış yansıtan kısa makale yazma.

Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve bileşenleri; katman mantığı; uzaktan algılama (uydu, hava fotoğrafı, İHA) ve GNSS/GPS; uygulama alanları (afet yönetimi, şehir planlama, tarım, ulaşım, çevre, sağlık); Türkiye’den örnekler (TUCBS, e-Devlet adres ve harita uygulamaları, AFAD); mekânsal verilerin haritaya aktarılması: veri türleri (nokta, çizgi, alan), tematik harita yöntemleri (nokta, renk/koroplet, izoçizgi, oklar, sembol).

Yer’in iç yapısı (yer kabuğu, manto, çekirdek); levha tektoniği ve levha sınırları (yaklaşan, uzaklaşan, yanal); iç kuvvetler: orojenez (kıvrılma ve kırılma, horst-graben) ve epirojenez; volkanizma ve volkanik şekiller; depremlerin oluşumu, büyüklük ve şiddet; Türkiye’nin tektonik yapısı, fay hatları ve volkanları.

Kayaç türleri (püskürük, tortul, başkalaşım) ve dayanıklılıkları; fiziksel (mekanik) ayrışma: sıcaklık farkı, donma-çözülme, tuz kristalleşmesi; kimyasal ayrışma: çözünme, oksidasyon, hidroliz; biyolojik ayrışma; iklim tiplerine göre ayrışma (kurak, soğuk, nemli-sıcak); çözünme ve karstlaşma; toprak oluşumu ve toprak tipleri ile ilişkisi.

Dış kuvvetler ve kütle hareketleri; akarsuların aşındırma ve biriktirme şekilleri (V vadi, kanyon, dev kazanı, menderes, birikinti yelpazesi, delta); karstik şekiller (lapya, dolin, uvala, polye, mağara, traverten); rüzgâr şekilleri (mantar kaya, kumul); buzul şekilleri (sirk, U vadi, moren); dalga ve akıntı şekilleri (falez, kıyı oku, tombolo, lagün); Türkiye’den örnekler.

Yeryüzü şekillerinin yerleşme, tarım, ulaşım, sanayi, enerji ve turizme etkileri; Türkiye’den örnekler (ovalar, platolar, dağ yerleşmeleri, teraslama, tüneller ve viyadükler, HES, peri bacaları, Pamukkale); insanın yeryüzü şekillerini değiştirmesi (dolgu alanları, madencilik, baraj); yeryüzü şekillerine yönelik saha çalışmasının planlanması ve raporlanması.

Yerleşmelerin kuruluşunu etkileyen doğal (su, iklim, yer şekilleri, toprak) ve beşerî (ulaşım, savunma, ekonomi, siyasi kararlar) faktörler; yerleşmelerin gelişimi ve yayılışı; kırsal ve kentsel yerleşmeler; Türkiye’de köy altı yerleşmeler (mezra, oba, yayla, kom, ağıl, dalyan, divan, çiftlik); yerleşmelerin fonksiyonları (idari, ticari, sanayi, liman, turizm, maden, tarım, eğitim, sağlık-termal, askerî, kültürel-dinî).

Ekonomik faaliyetlerin özellikleri ve dağılışını etkileyen doğal ve beşerî faktörler; ekonomik sektörler: birincil (tarım, hayvancılık, ormancılık, balıkçılık, madencilik), ikincil (sanayi, inşaat), üçüncül (hizmet: ticaret, ulaşım, turizm, eğitim, sağlık) ve dördüncül (bilgi, Ar-Ge); sektörlerin istihdam ve millî gelirdeki payı ile gelişmişlik ilişkisi; gelişmişlik göstergeleri (kişi başına gelir, İnsani Gelişme Endeksi, eğitim, sağlık).

Türkiye ekonomisinin tarihsel dönüşümü (tarımdan sanayi ve hizmete); sektörlerin istihdam ve GSYH içindeki payları; tarım (başlıca ürünler ve bölgeler), madencilik ve enerji kaynakları; sanayinin dağılışı (Marmara, organize sanayi bölgeleri, savunma sanayii); hizmet sektörü (ticaret, ulaşım, turizm); dış ticaret; bölgesel kalkınma projeleri (GAP, DAP, DOKAP, KOP) ve bölgesel gelişmişlik farkları.

Afet ve tehlike kavramları; doğal ve beşerî kaynaklı afetler; dünyadan iyi uygulama örnekleri (Japonya’da deprem ve tsunami hazırlığı, Hollanda’da Delta Projesi, Bangladeş’te siklon sığınakları, Şili’de yapı yönetmelikleri); Türkiye’den örnekler (AFAD, TAMP, DASK, 2021 Muğla orman yangınları); afetlere dirençli yaşam alanları: doğru yer seçimi, zemin etüdü, deprem yönetmeliği, toplanma alanları, kentsel dönüşüm, taşkın alanlarının korunması.

Afet yönetimi döngüsü (zarar azaltma, hazırlık, müdahale, iyileştirme); afet öncesi hazırlık (aile afet ve acil durum planı, afet ve acil durum çantası, eşyaların sabitlenmesi, toplanma alanı); afet sırasında davranış (deprem: çök-kapan-tutun; sel, yangın, heyelan, çığ, fırtına); afet sonrası; afet bilinci ve kültürü, gönüllülük, tatbikat; halk kültüründe afetlerin izleri (Erzincan türküsü).

Türk kültürünün coğrafi temelleri ve dönemleri; Orta Asya bozkırlarında konargöçer Türk kültürü (kışlak-yaylak, çadır/otağ, at, keçe, hayvancılık, Gök Tanrı inancı, renk-yön ilişkisi); yerleşik Türk-İslam kültürü (şehir, cami, medrese, kervansaray, külliye); Türk kültürünün yayılış alanı (Orta Asya, Kafkasya, Anadolu, Balkanlar, Orta Doğu); somut ve somut olmayan kültürel miras; UNESCO listelerindeki ortak Türk kültürü unsurları.

İklim tipleri ve bitki örtüsü.

Türkiye akarsuları ve gölleri, toprak tipleri, bitki örtüsü dağılışı; suyun önemi.

Matematik ve özel konum, Türkiye’nin jeopolitik önemi, Boğazlar, uluslararası enerji ve ulaşım koridorları.