Yeryüzü şekillerinin yerleşme, tarım, ulaşım, sanayi, enerji ve turizme etkileri; Türkiye’den örnekler (ovalar, platolar, dağ yerleşmeleri, teraslama, tüneller ve viyadükler, HES, peri bacaları, Pamukkale); insanın yeryüzü şekillerini değiştirmesi (dolgu alanları, madencilik, baraj); yeryüzü şekillerine yönelik saha çalışmasının planlanması ve raporlanması.
Yeryüzü şekillerinin beşerî faaliyetlere etkisi
| Faaliyet | Etki | Türkiye’den örnek |
|---|---|---|
| Yerleşme | Ovalar ve vadi tabanları kalabalık; dağlık alanlarda dağınık yerleşme | Çukurova, Bursa Ovası; Doğu Karadeniz’de dağınık evler |
| Tarım | Düz ve verimli alanlarda makineli tarım; eğimli alanlarda teraslama | Konya Ovası tahıl; Rize’de çay teraslar |
| Ulaşım | Dağlar ulaşımı zorlaştırır → geçitler, tüneller, viyadükler | Ovit, Zigana, Ilgaz tünelleri; Gülek Boğazı |
| Enerji | Eğimli ve dar vadiler barajlara uygun | Atatürk, Keban, Ilısu barajları |
| Turizm | İlginç şekiller turizm çeker | Kapadokya peri bacaları, Pamukkale, Karain-Damlataş mağaraları, Uludağ, Palandöken |
| Sanayi | Düz, ulaşımı kolay alanlarda yoğunlaşır | Marmara kıyıları |
İnsanın yeryüzü şekillerini değiştirmesi
İnsan da yeryüzünü şekillendiren bir etkendir:
- Dolgu alanları: Denizin doldurulmasıyla kıyıda yeni alanlar (İstanbul sahil yolları, Ordu-Giresun Havalimanı deniz dolgusu üzerinde)
- Barajlar: Vadiler göle dönüşür, akarsu rejimi değişir
- Madencilik: Açık maden ocakları, yapay tepeler
- Yol ve tüneller: Dağları deler, yarmalar açar
- Kanal ve setler
⚠️ Olumsuz sonuçlar: Heyelan riskinin artması, doğal dengenin bozulması, sel (dere yataklarına yapılaşma), kıyı erozyonu
→ Planlama ve doğaya uyumlu yapılaşma gerekir.
Saha çalışması
Saha çalışması: Coğrafi olay ve olguların yerinde gözlem, ölçüm ve veri toplama ile incelenmesi
Adımlar:
- Planlama: Amaç (ör. “Okulumuz çevresindeki vadinin oluşumu ve kullanımı”), alan seçimi, izinler, güvenlik önlemleri
- Hazırlık: Topografya haritası, uydu görüntüsü, pusula, GPS/telefon, metre, fotoğraf makinesi, not defteri
- Gözlem ve veri toplama: Şekillerin fotoğraflanması, eğim ve genişlik ölçümü, yerleşme ve tarım alanlarının işaretlenmesi, yerel halkla görüşme
- Analiz: Verileri harita, grafik ve krokiyle düzenleme
- Rapor ve sunum: Bulgular, yorumlar, öneriler ve görseller
⚠️ Saha çalışmasında güvenlik (öğretmen eşliği, uygun kıyafet, tehlikeli yamaç ve akarsulardan uzak durma) ve doğaya saygı önceliklidir.
Kavramlar
- teraslama
- yamaçta basamaklı tarım alanı
- viyadük
- vadi üzerinden geçen köprü
- dolgu alanı
- denizin doldurulmasıyla kazanılan alan
- saha çalışması
- yerinde gözlem ve inceleme
- kroki
- ölçeksiz basit çizim
- Ovalarda yoğun, dağlık alanlarda dağınık yerleşme
- Eğimli alanlarda teraslama; dağlarda tünel ve geçitler
- Dar ve eğimli vadiler baraj ve HES’e uygun
- Peri bacaları, Pamukkale gibi şekiller turizm çeker
- İnsan dolgu, baraj, madencilikle yeryüzünü değiştirir
- Saha çalışması: planlama, hazırlık, gözlem, analiz, rapor
Örnek soru ve çözümü
Doğu Karadeniz’de yerleşmelerin dağınık olması, çay tarımında teraslama yapılması ve Ovit gibi tünellerin açılması hangi ortak yeryüzü özelliğiyle açıklanır?
Dağların kıyıya paralel uzanması ve yamaçların çok eğimli olması. Düz alan azdır, ulaşım zordur; insanlar yaşam ve üretimi bu eğimli araziye uydurmuştur.
Çözümlü örnekler
1. Eğimli yamaçlarda basamaklı tarım alanı oluşturmaya ne denir? Kolay
ÇözümTeraslama.
2. Ordu-Giresun Havalimanı’nın deniz dolgusu üzerine yapılması neden tercih edilmiştir? Orta
ÇözümDoğu Karadeniz’de dağlar kıyıya çok yakın olduğu için havalimanı pistine yetecek kadar düz alan yoktur.
3. Dere yataklarına yapılaşmanın sel afetlerini artırmasının nedeni nedir? Zor
ÇözümAkarsuyun taşkın alanı daralır, beton yüzeyler suyun toprağa sızmasını engeller; yoğun yağışta su yükselerek yerleşmelere taşar.
Sık yapılan hatalar
- Yeryüzü şekillerinin yalnızca olumsuz etkileri olduğunu sanmak.
- İnsanın yeryüzünü değiştiremeyeceğini düşünmek.
- Saha çalışmasında güvenliği ihmal etmek.
Biliyor muydun?
Ovit Tüneli yaklaşık 14,3 km uzunluğuyla Türkiye’nin en uzun karayolu tünellerinden biridir; eskiden kışın aylarca kapanan Ovit Dağı Geçidi artık her mevsim kullanılabiliyor!