Ekonomik faaliyetlerin özellikleri ve dağılışını etkileyen doğal ve beşerî faktörler; ekonomik sektörler: birincil (tarım, hayvancılık, ormancılık, balıkçılık, madencilik), ikincil (sanayi, inşaat), üçüncül (hizmet: ticaret, ulaşım, turizm, eğitim, sağlık) ve dördüncül (bilgi, Ar-Ge); sektörlerin istihdam ve millî gelirdeki payı ile gelişmişlik ilişkisi; gelişmişlik göstergeleri (kişi başına gelir, İnsani Gelişme Endeksi, eğitim, sağlık).
Ekonomik faaliyetler ve dağılışları
Ekonomik faaliyet: İnsanların ihtiyaçlarını karşılamak için yaptıkları üretim, dağıtım ve tüketim faaliyetleri
Dağılışı etkileyen faktörler:
- Doğal: İklim, yer şekilleri, toprak, su, yer altı kaynakları (madenler, enerji)
- Beşerî: Nüfus ve iş gücü, sermaye, teknoloji, ulaşım, pazar, devlet politikaları
Örnekler: Çay tarımı Rize’de (iklim) · Demir-çelik Karabük’te (kömüre yakınlık) · Otomotiv Bursa-Kocaeli’de (ulaşım, pazar, iş gücü) · Bilişim şirketleri büyük şehirlerde (nitelikli iş gücü, sermaye)
Ekonomik sektörler
| Sektör | Faaliyetler | Özellik |
|---|---|---|
| Birincil (I.) | Tarım, hayvancılık, ormancılık, balıkçılık, madencilik | Doğadan doğrudan yararlanma |
| İkincil (II.) | Sanayi (ham maddeyi işleme), inşaat, enerji üretimi | Katma değer yaratma |
| Üçüncül (III.) | Hizmet: ticaret, ulaşım, turizm, bankacılık, eğitim, sağlık | Mal değil hizmet üretimi |
| Dördüncül (IV.) | Bilgi, Ar-Ge, yazılım, danışmanlık, yapay zekâ | Bilgi üretme ve işleme |
Sektörler ve gelişmişlik:
- Az gelişmiş ülkelerde: Birincil sektör (tarım) istihdamda yüksek
- Gelişmiş ülkelerde: Hizmet ve bilgi sektörleri baskın, tarımda çalışanların payı çok düşük (%2–3), ama makineleşme sayesinde verim yüksek
- Ülkeler geliştikçe iş gücü tarımdan sanayiye, sonra hizmete kayar.
Gelişmişlik göstergeleri
Gelişmişliği ölçen göstergeler:
- Kişi başına düşen millî gelir (GSYH/nüfus)
- İnsani Gelişme Endeksi (İGE): Birleşmiş Milletler tarafından hesaplanır; gelir + eğitim + sağlık (yaşam süresi) birlikte
- Ortalama yaşam süresi, bebek ölüm oranı
- Okuryazarlık ve ortalama eğitim süresi
- Kişi başına enerji tüketimi, internet ve teknoloji kullanımı
- Kentleşme oranı, sağlık hizmetlerine erişim
- Gelir dağılımında eşitlik
| Gösterge | Gelişmiş ülke | Az gelişmiş ülke |
|---|---|---|
| Ortalama yaşam süresi | Uzun (80+) | Kısa |
| Bebek ölüm oranı | Düşük | Yüksek |
| Tarımda istihdam | Düşük | Yüksek |
| Doğum oranı | Düşük | Yüksek |
| Kişi başına enerji tüketimi | Yüksek | Düşük |
Kavramlar
- birincil sektör
- doğadan doğrudan yararlanma
- ikincil sektör
- sanayi ve inşaat
- üçüncül sektör
- hizmet sektörü
- İGE
- İnsani Gelişme Endeksi
- istihdam
- çalışanların sayısı ve dağılımı
- Ekonomik faaliyetler doğal ve beşerî faktörlere göre dağılır
- Birincil: tarım, madencilik; ikincil: sanayi; üçüncül: hizmet; dördüncül: bilgi
- Gelişmiş ülkelerde tarımda istihdam düşük, hizmet yüksek
- Gelişme ile iş gücü tarımdan sanayi ve hizmete kayar
- İGE: gelir + eğitim + sağlık
- Bebek ölüm oranı ve yaşam süresi önemli göstergeler
Örnek soru ve çözümü
Grafiğe göre bir ülkenin gelişmişlik düzeyi arttıkça tarımda çalışanların oranı nasıl değişir? Neden?
Azalır. Tarımda makineleşme ve teknoloji arttıkça daha az insanla daha fazla ürün elde edilir; iş gücü sanayi ve hizmet sektörlerine kayar.
Çözümlü örnekler
1. Turizm hangi ekonomik sektöre girer? Kolay
ÇözümÜçüncül sektör (hizmet).
2. İnsani Gelişme Endeksi neden yalnızca kişi başına gelirden daha iyi bir göstergedir? Orta
ÇözümGelirin yanında eğitim ve sağlık (yaşam süresi) gibi insanların yaşam kalitesini gösteren boyutları da hesaba katar.
3. Yazılım ve yapay zekâ şirketlerinin büyük şehirlerde yoğunlaşmasının nedenleri nelerdir? Zor
ÇözümNitelikli iş gücü ve üniversiteler, sermaye ve yatırımcılar, gelişmiş iletişim altyapısı, büyük pazar ve diğer şirketlerle iş birliği imkânı.
Sık yapılan hatalar
- Madenciliği ikincil sektör sanmak (birincil).
- Gelişmiş ülkelerde tarım üretiminin az olduğunu düşünmek (istihdam az, verim yüksek).
- Gelişmişliği yalnızca gelirle ölçmek.
Biliyor muydun?
Hollanda tarımda çalışan nüfusu çok az olmasına rağmen yüksek teknolojili seralarıyla dünyanın en büyük tarım ürünü ihracatçıları arasında yer alır!