Yerleşmelerin kuruluşunu etkileyen doğal (su, iklim, yer şekilleri, toprak) ve beşerî (ulaşım, savunma, ekonomi, siyasi kararlar) faktörler; yerleşmelerin gelişimi ve yayılışı; kırsal ve kentsel yerleşmeler; Türkiye’de köy altı yerleşmeler (mezra, oba, yayla, kom, ağıl, dalyan, divan, çiftlik); yerleşmelerin fonksiyonları (idari, ticari, sanayi, liman, turizm, maden, tarım, eğitim, sağlık-termal, askerî, kültürel-dinî).
Yerleşmelerin kuruluşu ve gelişimi
Kuruluşu etkileyen faktörler:
| Doğal | Beşerî |
|---|---|
| Su kaynakları (en önemli; akarsu, kaynak, göl kıyısı) | Ulaşım (yol kavşakları, geçitler, limanlar) |
| İklim (ılıman alanlar) | Savunma (tepeler, kale çevresi; eski yerleşmeler) |
| Yer şekilleri (düz ve az eğimli alanlar, ovalar) | Ekonomik faaliyetler (maden, sanayi, ticaret, turizm) |
| Verimli toprak | Siyasi kararlar (başkent seçimi: Ankara, Brasília) |
| Doğal afet riski (azlığı) | Tarihî ve kültürel merkezler |
Gelişim: Yerleşmeler ekonomik fonksiyonlarına, ulaşım bağlantılarına ve göç durumuna göre büyür veya küçülür.
- Kırsal yerleşme: Tarım, hayvancılık, ormancılık; nüfus az; köyler
- Kentsel yerleşme: Sanayi, ticaret, hizmet; nüfus yoğun; şehirler
- Türkiye’de köy altı yerleşmeler: mezra (köye bağlı küçük tarım yerleşmesi), oba (göçebe çadır topluluğu), yayla, kom (Doğu Anadolu’da hayvancılık), ağıl (hayvan barınağı), dalyan (balıkçılık), divan, çiftlik
Yerleşmelerin fonksiyonları
Fonksiyon: Bir yerleşmenin öne çıkan ekonomik ve toplumsal görevi; büyük şehirler genellikle çok fonksiyonludur.
| Fonksiyon | Türkiye’den örnek |
|---|---|
| İdari | Ankara |
| Ticaret | İstanbul, Gaziantep |
| Sanayi | Kocaeli, Bursa, Kayseri |
| Liman | Mersin, İzmir, Samsun |
| Turizm | Antalya, Muğla, Nevşehir |
| Maden | Zonguldak (taş kömürü), Soma (linyit), Divriği (demir) |
| Tarım | Konya (tahıl), Rize (çay), Giresun (fındık) |
| Eğitim-kültür | Eskişehir (üniversite), Konya (kültür) |
| Sağlık-termal | Afyonkarahisar, Kızılcahamam |
| Askerî | Sarıkamış, Gölcük (deniz üssü) |
Fonksiyon değişimi: Zonguldak madencilikten hizmet ve sanayiye; Bodrum balıkçı kasabasından turizm merkezine dönüştü.
Yerleşme dokusu
Yerleşme dokusu (planı):
- Toplu: Evler bir arada; su kaynağı sınırlı, düz arazi (İç Anadolu, Güneydoğu)
- Dağınık: Evler birbirinden uzak; bol su, eğimli arazi (Doğu Karadeniz)
- Çizgisel: Yol, akarsu veya kıyı boyunca uzanan yerleşme
Şehirlerin büyümesi: Kent merkezi (ticaret, yönetim) → çevre konut alanları → banliyöler ve uydu kentler
Plansız büyümenin sorunları: Gecekondulaşma, trafik, altyapı yetersizliği, yeşil alan kaybı, afet riskinin artması
Kavramlar
- mezra
- köye bağlı küçük tarım yerleşmesi
- kom
- Doğu Anadolu’da hayvancılık yerleşmesi
- fonksiyon
- yerleşmenin öne çıkan görevi
- uydu kent
- büyük şehrin çevresindeki planlı yerleşme
- dağınık doku
- evlerin birbirinden uzak olduğu yerleşme
- Kuruluşta en önemli doğal faktör su
- Beşerî faktörler: ulaşım, savunma, ekonomi, siyasi karar
- Kırsal: tarım-hayvancılık; kentsel: sanayi-ticaret-hizmet
- Köy altı yerleşmeler: mezra, oba, yayla, kom, dalyan
- Fonksiyon: Ankara idari, Kocaeli sanayi, Mersin liman, Antalya turizm
- Doku: toplu, dağınık (Doğu Karadeniz), çizgisel
Örnek soru ve çözümü
Haritadaki şehirlerin fonksiyonlarını o şehirlerin doğal ve beşerî özellikleriyle ilişkilendiriniz.
Ankara başkent olduğu için idari; Kocaeli İstanbul’a yakınlık, liman ve ulaşım ağı sayesinde sanayi; Mersin Akdeniz kıyısı ve hinterlandı nedeniyle liman; Antalya iklimi, kıyıları ve tarihî zenginliği ile turizm; Zonguldak taş kömürü yatakları nedeniyle maden şehridir.
Çözümlü örnekler
1. Doğu Karadeniz’de yerleşmeler hangi dokuya sahiptir? Kolay
ÇözümDağınık doku.
2. Ankara’nın başkent olması şehrin gelişimini nasıl etkilemiştir? Orta
ÇözümSiyasi karar ile idari fonksiyon kazandı; kamu kurumları, üniversiteler ve göçle nüfusu hızla arttı.
3. Bir yerleşmenin fonksiyonu zamanla neden değişebilir? Örnek veriniz. Zor
ÇözümKaynakların tükenmesi, ulaşımdaki değişim veya yeni ekonomik fırsatlar nedeniyle. Bodrum balıkçılık ve süngercilikten turizme geçmiştir.
Sık yapılan hatalar
- Yerleşmelerin yalnızca doğal faktörlere göre kurulduğunu sanmak.
- Mezra ile yaylayı aynı sanmak.
- Büyük şehirlerin tek fonksiyonlu olduğunu düşünmek.
Biliyor muydun?
Ankara 1923’te başkent seçildiğinde yaklaşık 30–35 bin nüfuslu bir Anadolu kasabasıydı; bugün nüfusu 5 milyonu aşan bir metropoldür!