Fiilin tanımı ve anlamına göre türleri (iş, oluş, durum); fiil kipleri: haber kipleri (görülen geçmiş, öğrenilen geçmiş, şimdiki zaman, gelecek zaman, geniş zaman) ve dilek kipleri (istek, şart, gereklilik, emir); şahıs ekleri; basit, birleşik ve türemiş çekimler (hikâye, rivayet, şart birleşik zamanları); ek fiil ve görevleri; kip kayması; edebî metinlerde fiillerin anlama katkısı.
Fiil ve anlamına göre türleri
Fiil (eylem): İş, oluş, hareket veya durum bildiren, zaman ve kişiye göre çekimlenebilen kelime → “-mek/-mak” mastar ekini alır: gelmek, okumak
| Tür | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| İş (kılış) | Öznenin bir nesneyi etkilediği; “onu” sorusuna cevap verir | kırmak, okumak, yazmak |
| Durum | Nesne almaz, öznenin durumunu bildirir | uyumak, gülmek, oturmak |
| Oluş | Öznenin elinde olmadan kendiliğinden gerçekleşen değişim | büyümek, sararmak, kızarmak, acıkmak |
Kipler ve şahıs ekleri
Haber (bildirme) kipleri — zaman bildirir:
| Kip | Ek | Örnek |
|---|---|---|
| Görülen geçmiş | -dı, -di, -tı… | geldi |
| Öğrenilen geçmiş | -mış, -miş… | gelmiş |
| Şimdiki zaman | -yor (-mekte) | geliyor |
| Gelecek zaman | -acak, -ecek | gelecek |
| Geniş zaman | -r, -ar, -er, -ır | gelir |
Dilek (tasarlama) kipleri — zaman değil dilek bildirir:
| Kip | Ek | Örnek |
|---|---|---|
| İstek | -a, -e | geleyim |
| Şart | -sa, -se | gelsem |
| Gereklilik | -malı, -meli | gelmeliyim |
| Emir | ek yok (2. tekil) | gel! |
Kip kayması (zaman kayması): Bir kipin başka bir zaman yerine kullanılması → “Yarın sınava giriyorum.” (şimdiki zaman → gelecek anlamı) · “1453’te Fatih İstanbul’u alır.” (geniş zaman → geçmiş, anlatıma canlılık)
Ek fiil ve birleşik çekimler
Ek fiil (i-): İsim soylu kelimeleri yüklem yapar ve fiillerde birleşik çekim oluşturur.
1. İsimlerde:
- Geniş zaman: Hava güzeldir. · Görülen geçmiş: Hava güzeldi. · Öğrenilen geçmiş: Hava güzelmiş. · Şart: Hava güzelse…
2. Fiillerde birleşik çekim:
| Birleşik zaman | Yapı | Örnek |
|---|---|---|
| Hikâye | kip + -dı | geliyor-du, gelecek-ti |
| Rivayet | kip + -mış | geliyor-muş, gelecek-miş |
| Şart | kip + -sa | gelir-se, gelecek-se |
Edebî metinlerde: Dede Korkut’ta “-mış” (rivayet) anlatıcının olayı duyduğunu, “-dı” ise kesin bildiğini gösterir; masallar “Bir varmış bir yokmuş” diye öğrenilen geçmişle başlar → olaylar duyulmuş, aktarılmış hissi verir.
Kavramlar
- kip
- fiilin zaman veya dilek bildiren biçimi
- haber kipi
- zaman bildiren kip
- dilek kipi
- dilek bildiren kip
- ek fiil
- isimleri yüklem yapan i- fiili
- kip kayması
- kipin başka zaman anlamında kullanımı
- Fiil: iş, oluş, durum bildirir ve çekimlenir
- İş fiili nesne alır; oluş fiili kendiliğinden gerçekleşir
- Haber kipleri: -dı, -mış, -yor, -acak, -r
- Dilek kipleri: istek, şart, gereklilik, emir
- Kip kayması: bir kip başka zamanın yerine
- Ek fiil isimleri yüklem yapar; hikâye, rivayet, şart birleşik çekimleri
Örnek soru ve çözümü
“Dede Korkut gelirdi, boy boylardı.” cümlesindeki fiillerin çekimini ve anlatıma kattığı anlamı açıklayınız.
“gelir-di”, “boylar-dı”: geniş zamanın hikâyesi (birleşik çekim). Geçmişte sürekli tekrar eden, alışkanlık hâline gelmiş bir durumu anlatır; hikâyeye gelenek havası katar.
Çözümlü örnekler
1. “Okuyacağım” fiili hangi kiptedir? Kolay
ÇözümGelecek zaman, 1. tekil kişi.
2. “Yarın Ankara’ya gidiyoruz.” cümlesinde nasıl bir anlam kayması vardır? Orta
ÇözümŞimdiki zaman kipi gelecek zaman anlamında kullanılmıştır (kip kayması).
3. “Çocuk sararmış, zayıflamıştı.” cümlesindeki fiillerin anlamca türü ve çekimi nedir? Zor
Çözüm“Sararmak” ve “zayıflamak” oluş fiilleridir; “sararmış” öğrenilen geçmiş, “zayıflamıştı” öğrenilen geçmişin hikâyesidir (birleşik çekim).
Sık yapılan hatalar
- Emir kipinin her zaman ek aldığını sanmak (2. tekilde ek yok).
- İsimlerdeki “-dı” ekini fiil çekimi sanmak (ek fiildir).
- Durum ve oluş fiillerini karıştırmak.
Biliyor muydun?
Türkçede tek bir fiil kök ve eklerle ne kadar uzayabilir? “Okutamayabilecekmişsiniz” gibi kelimeler, eklemeli bir dil olan Türkçenin gücünü gösterir!