1990 sonrasında Türkiye: ekonomik krizler (1994, 2000-2001) ve ekonomik yeniden yapılanma; darbeler ve müdahaleler (28 Şubat 1997 süreci, 15 Temmuz 2016 FETÖ darbe girişimi ve milletin direnişi); terörle mücadele (PKK, DHKP-C, DEAŞ, FETÖ); bilim, sanat ve spordaki gelişmeler; 1990 sonrası siyasi gelişmelerin Türkiye’ye etkileri: SSCB’nin dağılması ve Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlıkları, Türk dünyasıyla iş birliği (TİKA, Türk Devletleri Teşkilatı); Avrupa Birliği ve Türkiye (Ankara Antlaşması, Gümrük Birliği, adaylık, müzakereler); Balkanlar (Yugoslavya’nın dağılması, Bosna Savaşı ve Srebrenitsa, Kosova), Kafkasya (Dağlık Karabağ ve Hocalı); Orta Doğu (Körfez Savaşı, 2003 Irak işgali, Arap Baharı, Suriye iç savaşı ve göç); 11 Eylül saldırıları ve küresel terör; küreselleşme.
SSCB’nin dağılması ve Türk dünyası
SSCB’nin dağılması: Ekonomik çöküş, Afganistan işgalinin (1979-1989) maliyeti, Gorbaçov’un glasnost (açıklık) ve perestroyka (yeniden yapılanma) reformları, milliyetçi hareketler → Berlin Duvarı’nın yıkılması (9 Kasım 1989), Almanya’nın birleşmesi (1990), SSCB’nin dağılması (Aralık 1991) → Soğuk Savaş sona erdi.
Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlığı (1991): Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan
- Türkiye bu cumhuriyetleri ilk tanıyan ülke oldu.
- TİKA (1992): Türk ve Akraba Toplulukları ile kalkınma iş birliği; eğitim, kültür, sağlık projeleri
- Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirveleri → Türk Konseyi (2009) → Türk Devletleri Teşkilatı (2021)
- Kültürel iş birliği: TÜRKSOY, ortak alfabe ve tarih çalışmaları, öğrenci değişimleri
Balkanlar, Kafkasya, Orta Doğu ve küresel terör
Balkanlar: Yugoslavya’nın dağılması
- Bosna-Hersek Savaşı (1992-1995): Sırp güçlerinin Boşnaklara saldırıları; Srebrenitsa soykırımı (Temmuz 1995), BM koruması altındaki bölgede 8000’den fazla Boşnak erkek ve çocuk öldürüldü. → Dayton Antlaşması (1995)
- Kosova: 1999 NATO müdahalesi, 2008 bağımsızlık ilanı
Kafkasya: Ermenistan’ın Dağlık Karabağ ve çevresini işgali (1990’lar); Hocalı Katliamı (26 Şubat 1992) → Azerbaycan 2020’deki 44 günlük savaş ve 2023’teki operasyonla topraklarının denetimini yeniden sağladı.
Orta Doğu:
- Irak’ın Kuveyt’i işgali (1990) → Körfez Savaşı (1991); Kuzey Irak’tan Türkiye’ye göç dalgası
- 2003: ABD’nin Irak’ı işgali
- Arap Baharı (2010’dan itibaren): Tunus’ta başlayan halk hareketleri
- Suriye iç savaşı (2011’den itibaren): Türkiye milyonlarca Suriyeli sığınmacıya kapılarını açtı; sınır güvenliği ve terör tehdidi
11 Eylül 2001: El Kaide’nin ABD’ye saldırıları → ABD’nin Afganistan müdahalesi, küresel terörle mücadele
1990 sonrası Türkiye ve Avrupa Birliği
Ekonomi: 1994 ve 2000-2001 ekonomik krizleri → bankacılık düzenlemeleri, Merkez Bankası’nın bağımsızlığı, yeni Türk lirası (2005, altı sıfır atıldı)
Darbeler ve müdahaleler:
- 28 Şubat 1997: Millî Güvenlik Kurulu kararlarıyla hükûmetin istifaya zorlandığı süreç (“postmodern darbe”)
- 15 Temmuz 2016: FETÖ’nün darbe girişimi → milletin direnişi ve demokratik kurumların ortak tavrıyla engellendi; 251 vatandaş şehit oldu. 15 Temmuz “Demokrasi ve Millî Birlik Günü” olarak anılır.
Terörle mücadele: PKK, DHKP-C, DEAŞ ve FETÖ gibi terör örgütlerine karşı mücadele
Bilim, sanat ve spor: Orhan Pamuk (2006 Nobel Edebiyat), Aziz Sancar (2015 Nobel Kimya); 2002 FIFA Dünya Kupası üçüncülüğü; Naim Süleymanoğlu’nun olimpiyat başarıları
Avrupa Birliği ve Türkiye:
| Yıl | Gelişme |
|---|---|
| 1959 | AET’ye ortaklık başvurusu |
| 1963 | Ankara Antlaşması (ortaklık) |
| 1987 | Tam üyelik başvurusu |
| 1996 | Gümrük Birliği |
| 1999 | Helsinki Zirvesi: adaylık statüsü |
| 2005 | Katılım müzakerelerinin başlaması |
Kavramlar
- glasnost
- açıklık politikası
- perestroyka
- yeniden yapılanma politikası
- Gümrük Birliği
- üyeler arasında gümrüklerin kaldırılması
- soykırım
- bir topluluğu yok etme amaçlı suç
- sığınmacı
- savaştan kaçarak başka ülkeye sığınan kişi
- Berlin Duvarı 1989; SSCB 1991’de dağıldı, Soğuk Savaş bitti
- Türk cumhuriyetleri 1991; Türkiye ilk tanıyan ülke; TİKA 1992; Türk Devletleri Teşkilatı 2021
- Bosna Savaşı ve Srebrenitsa (1995); Kosova; Hocalı Katliamı (1992)
- Körfez Savaşı 1991; 11 Eylül 2001; Arap Baharı; Suriye iç savaşı ve göç
- 28 Şubat 1997; 15 Temmuz 2016 FETÖ darbe girişimi ve milletin direnişi
- AB: 1963 Ankara Antlaşması, 1996 Gümrük Birliği, 1999 adaylık, 2005 müzakereler
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki olayların Türkiye’ye etkilerini birer cümleyle açıklayınız.
1991: SSCB’nin dağılmasıyla bağımsız olan Türk cumhuriyetleri Türkiye için yeni bir iş birliği alanı açtı (TİKA, Türk Devletleri Teşkilatı). 1992-1995: Bosna Savaşı Türkiye’nin Balkanlardaki soydaş ve dindaşlarına yönelik insani yardım ve diplomatik çabalarını artırdı. 2001: 11 Eylül sonrası küresel terörle mücadele Türkiye’nin bölgesel güvenlik politikalarını ve uluslararası iş birliğini etkiledi.
Çözümlü örnekler
1. Türk cumhuriyetleri hangi yıl bağımsızlıklarını kazanmıştır? Kolay
Çözüm1991.
2. Gümrük Birliği’nin Türkiye ekonomisine etkisi nedir? Orta
ÇözümTürkiye ile AB arasında sanayi ürünlerinde gümrükler kaldırıldı; ticaret hacmi arttı, Türk sanayisi rekabete açıldı ve kalite standartları yükseldi.
3. 15 Temmuz 2016 darbe girişiminin engellenmesini Türk demokrasi tarihindeki darbeler açısından değerlendiriniz. Zor
ÇözümÖnceki askerî darbeler ve müdahaleler başarıya ulaşmıştı; 15 Temmuz’da ise halkın sokaklara çıkarak direnmesi, siyasi partilerin ve demokratik kurumların ortak tavrı darbe girişimini engelledi. Bu, millî iradenin ve demokrasinin korunması açısından önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirilir.
Sık yapılan hatalar
- SSCB’nin 1989’da dağıldığını sanmak (Berlin Duvarı 1989; SSCB 1991).
- Türkiye’nin AB’ye tam üye olduğunu düşünmek (aday ülkedir).
- Srebrenitsa olayının Kafkasya’da yaşandığını sanmak (Bosna).
Biliyor muydun?
Aziz Sancar, Nobel ödülünü kazandıktan sonra madalyasını Anıtkabir’e bağışladı ve bu madalya bugün Anıtkabir’de sergileniyor!