Bloklar arası rekabet ve yumuşama (detant) dönemi: Berlin Duvarı (1961), Küba Füze Krizi (1962), Vietnam Savaşı, 1968 gençlik hareketleri, SALT antlaşmaları, Helsinki Nihai Senedi (1975); Orta Doğu: Arap-İsrail savaşları (1948, 1956, 1967, 1973), petrol krizi, Camp David (1978), İran İslam Devrimi (1979), Sovyetlerin Afganistan’ı işgali, İran-Irak Savaşı (1980-1988); 1960 sonrası Türk dış politikası: Kıbrıs sorunu ve Kıbrıs Barış Harekâtı (1974), KKTC (1983), kıta sahanlığı ve Ege adaları sorunları, Batı Trakya Türklerinin sorunları, ASALA terörü ve Ermeni diasporası; Türkiye’de siyasi hayat: 27 Mayıs 1960, 12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980 askerî müdahaleleri, 1961 ve 1982 anayasaları; sosyokültürel ve ekonomik gelişmeler (planlı kalkınma, yurt dışına işçi göçü, TRT ve televizyon, 24 Ocak 1980 kararları).
Bloklar arası rekabet ve yumuşama
Gerginliğin zirvesi:
- Berlin Duvarı (1961): Doğu Almanya’nın Batı’ya kaçışları önlemek için ördüğü duvar → Soğuk Savaş’ın simgesi
- Küba Füze Krizi (Ekim 1962): SSCB’nin Küba’ya füze yerleştirmesi → dünya nükleer savaşın eşiğine geldi; kriz, SSCB’nin Küba’dan, ABD’nin de (gizli anlaşmayla) Türkiye’den Jüpiter füzelerini çekmesiyle çözüldü → Türkiye, büyük güçlerin kendi çıkarlarını öne aldığını gördü ve çok yönlü dış politikaya yöneldi.
- Vietnam Savaşı: ABD’nin uzun ve kayıplı savaşı; dünyada savaş karşıtı protestolar
- 1968 gençlik hareketleri: Paris başta olmak üzere birçok ülkede öğrenci olayları, savaş ve otoriteye karşı toplumsal hareketler
Yumuşama (detant) dönemi: Nükleer savaş korkusu ve ekonomik maliyet → SALT silah sınırlama antlaşmaları (1972), Helsinki Nihai Senedi (1975): Avrupa’da sınırların tanınması, insan hakları, iş birliği
Orta Doğu:
- Arap-İsrail savaşları: 1948, 1956 Süveyş Krizi, 1967 Altı Gün Savaşı (İsrail Doğu Kudüs, Batı Şeria, Gazze, Golan’ı işgal etti), 1973 Yom Kippur Savaşı → Arap ülkelerinin petrol ambargosu, 1973 petrol krizi
- Camp David (1978): Mısır-İsrail barışı
- 1979: İran İslam Devrimi; SSCB’nin Afganistan’ı işgali · İran-Irak Savaşı (1980-1988)
1960 sonrası Türk dış politikası
Kıbrıs sorunu:
- 1960: Türkiye, Yunanistan ve İngiltere’nin garantörlüğünde Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu.
- 1963 “Kanlı Noel”: Rum saldırılarıyla Türklere yönelik katliamlar
- 1964 Johnson Mektubu: ABD Başkanı’nın Türkiye’nin adaya müdahalesine karşı çıkması → Türk-Amerikan ilişkilerinde güvensizlik
- 20 Temmuz 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı: Yunanistan destekli darbeyle adanın Yunanistan’a bağlanmak istenmesi (Enosis) üzerine Türkiye garantörlük hakkını kullanarak müdahale etti → Kıbrıs Türklerinin can güvenliği sağlandı.
- 1975: Kıbrıs Türk Federe Devleti → 15 Kasım 1983: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) (lideri Rauf Denktaş)
Ege sorunları: Kıta sahanlığı (1970’lerden itibaren), karasuları, Ege adalarının silahlandırılması, hava sahası
Batı Trakya Türkleri: Lozan’ın azınlık haklarına rağmen eğitim, din adamı (müftü) seçimi, mülkiyet ve kimlik konusunda sorunlar
ASALA ve Ermeni diasporası: 1973’ten itibaren ASALA terör örgütünün yurt dışında Türk diplomatlarına yönelik suikastleri; diasporanın Türkiye karşıtı propagandası
Türkiye’de siyasi, sosyokültürel ve ekonomik hayat
Askerî müdahaleler ve anayasalar:
| Müdahale | Sonuç |
|---|---|
| 27 Mayıs 1960 | DP iktidarı devrildi; Menderes, Zorlu ve Polatkan idam edildi; 1961 Anayasası |
| 12 Mart 1971 | Muhtıra ile hükûmet istifa etti; anayasada değişiklikler |
| 12 Eylül 1980 | Siyasi partiler kapatıldı, Meclis feshedildi; 1982 Anayasası |
- 1961 Anayasası: Anayasa Mahkemesi, iki meclisli yapı (Cumhuriyet Senatosu), Millî Güvenlik Kurulu, geniş temel hak ve özgürlükler, üniversite ve TRT’ye özerklik
- 1982 Anayasası: Yürütmenin (cumhurbaşkanı) güçlendirilmesi, tek meclis, güvenlik ve devlet otoritesine vurgu
Sosyokültürel gelişmeler: TRT (1964) ve televizyon yayınları (1968), köyden kente göç ve gecekondu, 1961 Türk-Alman işgücü anlaşması ile Almanya ve Avrupa’ya işçi göçü, Arabesk müzik, sinemanın altın çağı (Yeşilçam)
Ekonomik gelişmeler: Devlet Planlama Teşkilatı (1960) ve beş yıllık kalkınma planları (1963’ten itibaren), ithal ikameci sanayileşme; 1970’lerin petrol krizi ve döviz darboğazı → 24 Ocak 1980 kararları: serbest piyasa ve ihracata dayalı büyüme; 1980’lerde Turgut Özal dönemi ekonomik dışa açılma
Kavramlar
- detant
- Soğuk Savaş’ta yumuşama dönemi
- garantörlük
- antlaşmanın uygulanmasını güvenceye alma hakkı
- Enosis
- Kıbrıs’ın Yunanistan’a bağlanması amacı
- kıta sahanlığı
- denizin altındaki kara uzantısı
- muhtıra
- yazılı uyarı, ihtar
- Berlin Duvarı 1961; Küba Füze Krizi 1962 (Türkiye’den Jüpiter füzeleri çekildi)
- Yumuşama: SALT (1972), Helsinki Nihai Senedi (1975)
- Arap-İsrail savaşları (1967, 1973) ve petrol krizi; Camp David 1978; İran Devrimi 1979
- Kıbrıs: 1960 cumhuriyet, 1963 Kanlı Noel, 1964 Johnson Mektubu, 20 Temmuz 1974, KKTC 1983
- Ege sorunları, Batı Trakya Türkleri, ASALA terörü
- 27 Mayıs 1960, 12 Mart 1971, 12 Eylül 1980; 1961 ve 1982 anayasaları; 24 Ocak 1980 kararları
Örnek soru ve çözümü
Zaman şeridine göre Kıbrıs Barış Harekâtı’ndan önce hangi gelişmeler yaşanmıştır? Türkiye harekâtı hangi hakka dayanarak yapmıştır?
Önce 1960’ta Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu, 1963’te Kanlı Noel ile Türklere saldırılar başladı, 1964’te Johnson Mektubu ile ABD Türkiye’nin müdahalesine karşı çıktı. 1974’te Yunanistan destekli darbeyle adanın Yunanistan’a bağlanmak istenmesi üzerine Türkiye, 1960 antlaşmalarının kendisine verdiği garantörlük hakkına dayanarak 20 Temmuz 1974’te harekâtı gerçekleştirdi.
Çözümlü örnekler
1. KKTC hangi tarihte kurulmuştur? Kolay
Çözüm15 Kasım 1983.
2. Küba Füze Krizi Türkiye’nin dış politikasını nasıl etkilemiştir? Orta
ÇözümABD’nin krizi çözmek için Türkiye’deki Jüpiter füzelerini çekmesi, Türkiye’nin güvenliğinin büyük güçlerin pazarlıklarına konu olabileceğini gösterdi; Türkiye tek yönlü Batı bağımlılığı yerine daha çok yönlü bir dış politikaya yöneldi.
3. 1961 ve 1982 anayasalarını özgürlükler ve devlet yapısı açısından karşılaştırınız. Zor
Çözüm1961 Anayasası geniş temel hak ve özgürlükler, Anayasa Mahkemesi, iki meclis ve özerk kurumlarla çoğulcu bir yapı öngördü. 1982 Anayasası ise yürütmeyi ve cumhurbaşkanının yetkilerini güçlendirdi, tek meclise geçti, hak ve özgürlüklere daha fazla sınırlama getirerek devlet otoritesini öne çıkardı.
Sık yapılan hatalar
- Kıbrıs Barış Harekâtı’nın 1983’te yapıldığını sanmak (1974; KKTC 1983).
- Johnson Mektubu’nun Türkiye’yi desteklediğini düşünmek.
- 1961 Anayasası’nın tek meclisli olduğunu sanmak (iki meclisli).
Biliyor muydun?
Türkiye’de ilk televizyon yayını 1952’de İstanbul Teknik Üniversitesi’nin deneme yayınlarıyla yapıldı; TRT’nin düzenli televizyon yayınları ise 1968’de Ankara’da başladı!