Doğu Cephesi (Kâzım Karabekir, Gümrü Antlaşması) ve Güney Cephesi (Maraş, Antep, Urfa’nın Kuvâ-yı Milliye ile savunulması, Ankara Antlaşması); Kuvâ-yı Milliye’den düzenli orduya geçiş; Batı Cephesi: I. İnönü Muharebesi ve sonuçları (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, İstiklal Marşı, Londra Konferansı, Moskova Antlaşması), II. İnönü, Kütahya-Eskişehir Muharebeleri, Başkomutanlık Kanunu ve Tekâlif-i Milliye Emirleri, Sakarya Meydan Muharebesi, Kars ve Ankara antlaşmaları, Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi; Mudanya Ateşkes Antlaşması; Lozan Barış Antlaşması ve maddeleri.
Doğu, Güney Cepheleri ve düzenli ordu
Doğu Cephesi (Ermenilere karşı): Kâzım Karabekir komutasındaki ordu Kars’ı geri aldı → Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920): TBMM’nin ilk askerî ve siyasi zaferi, imzaladığı ilk uluslararası antlaşma
Güney Cephesi (Fransızlara karşı): Düzenli ordu yokken Kuvâ-yı Milliye ve halkın direnişi → Maraş’a “Kahramanmaraş”, Antep’e “Gaziantep”, Urfa’ya “Şanlıurfa” unvanları verildi.
- Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Fransa güneyden çekildi, Hatay’da Türklere özel haklar → Misak-ı Millî’den taviz verilerek imzalanan ilk antlaşma, bir İtilaf devletinin TBMM’yi tanıması
Kuvâ-yı Milliye’den düzenli orduya geçiş: Kuvâ-yı Milliye işgali yavaşlattı ama düzenli ordu karşısında yetersiz kaldı (dağınıklık, disiplin sorunları) → Çerkez Ethem gibi düzenli orduya katılmak istemeyenlerin isyanı bastırıldı.
Batı Cephesi: İnönü’den Sakarya’ya
I. İnönü (6-10 Ocak 1921): Düzenli ordunun ilk zaferi (İsmet Bey)
- Sonuçları: Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (20 Ocak 1921, ilk anayasa), İstiklal Marşı kabulü (12 Mart 1921), Londra Konferansı (İtilaf devletleri TBMM’yi ilk kez resmî masaya çağırdı), Moskova Antlaşması (16 Mart 1921, Sovyet Rusya ile)
II. İnönü (23 Mart-1 Nisan 1921): Mustafa Kemal: “Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz.”
Kütahya-Eskişehir (Temmuz 1921): Yenilgi; ordu Sakarya’nın doğusuna çekildi.
- Başkomutanlık Kanunu (5 Ağustos 1921): Mustafa Kemal Meclisin yetkileriyle başkomutan oldu.
- Tekâlif-i Millîye Emirleri: Halktan ordu için yiyecek, giyecek, hayvan, silah toplanması
Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos-13 Eylül 1921): 22 gün 22 gece; “Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır.”
- Sonuçları: Mustafa Kemal’e mareşal rütbesi ve gazi unvanı; Kars Antlaşması (13 Ekim 1921), Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921); Türk ordusunun savunmadan taarruza geçmesi
Büyük Taarruz, Mudanya ve Lozan
Büyük Taarruz (26 Ağustos 1922): Kocatepe’den başladı → Başkomutanlık Meydan Muharebesi (30 Ağustos) → Mustafa Kemal: “Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!” → 9 Eylül 1922 İzmir’in kurtuluşu
Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922): Doğu Trakya ve Edirne savaşmadan kurtarıldı; İstanbul ve Boğazlar TBMM yönetimine geçti → Osmanlı hükûmetinin fiilen sona ermesi
Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923): Türk heyetinin başkanı İsmet Paşa
| Konu | Karar |
|---|---|
| Sınırlar | Yunanistan sınırı Meriç; Irak sınırı (Musul) İngiltere ile sonraya bırakıldı; Suriye sınırı Ankara Antlaşması’na göre |
| Kapitülasyonlar | Tamamen kaldırıldı |
| Osmanlı borçları | Devletler arasında paylaştırıldı, taksitle ödenecek |
| Azınlıklar | Türk vatandaşı sayıldı; Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi |
| Boğazlar | Uluslararası komisyon yönetecek, kıyılar askerden arındırılacak (sonra Montrö ile düzeltildi) |
→ Türkiye’nin bağımsızlığının uluslararası alanda tanınması; Sevr’in geçersiz kılınması
Kavramlar
- Kuvâ-yı Milliye
- millî kuvvetler, halkın silahlı direnişi
- Tekâlif-i Milliye
- millî yükümlülükler, ordu için toplanan yardım
- kapitülasyon
- yabancılara tanınan ayrıcalıklar
- nüfus mübadelesi
- karşılıklı nüfus değişimi
- ateşkes
- savaşın geçici olarak durdurulması
- Gümrü (1920): TBMM’nin ilk askerî ve siyasi zaferi
- Güney’de Kuvâ-yı Milliye: Kahramanmaraş, Gaziantep, Şanlıurfa; Ankara Antlaşması (1921)
- I. İnönü: Teşkilat-ı Esasiye, İstiklal Marşı, Londra Konferansı, Moskova Antlaşması
- Sakarya: “Sathı müdafaa”; mareşallik ve gazilik
- Büyük Taarruz 26 Ağustos 1922; İzmir 9 Eylül; Mudanya: Doğu Trakya savaşsız
- Lozan 24 Temmuz 1923: kapitülasyonlar kaldırıldı, bağımsızlık tanındı
Örnek soru ve çözümü
Zaman şeridine göre Sakarya Meydan Muharebesi ile Büyük Taarruz arasında yaklaşık ne kadar süre vardır? Bu sürenin uzun tutulmasının nedenleri neler olabilir?
Yaklaşık 1 yıl vardır (Eylül 1921 – Ağustos 1922). Bu sürede ordu taarruz için yeniden donatıldı ve eğitildi; Kars ve Ankara antlaşmalarıyla doğu ve güney cepheleri güvenceye alındı; diplomatik girişimler sürdürüldü ve kesin sonuç alacak bir saldırı hazırlandı.
Çözümlü örnekler
1. TBMM’nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşma hangisidir? Kolay
ÇözümGümrü Antlaşması (3 Aralık 1920).
2. Londra Konferansı’nın Millî Mücadele açısından önemi nedir? Orta
Çözümİtilaf devletleri ilk kez TBMM temsilcilerini resmî bir konferansa çağırdı; bu, TBMM’nin fiilen tanınması anlamına geliyordu. Konferans sonuçsuz kaldı ama Misak-ı Millî dünyaya duyuruldu.
3. Mudanya Ateşkes Antlaşması’nın Osmanlı hükûmeti açısından sonucu ne olmuştur? Zor
Çözümİstanbul ve Boğazların yönetiminin TBMM’ye bırakılmasıyla Osmanlı hükûmetinin otoritesi fiilen sona erdi; bu durum 1 Kasım 1922’de saltanatın kaldırılmasının zeminini hazırladı.
Sık yapılan hatalar
- Lozan’da Musul sorununun çözüldüğünü sanmak (İngiltere ile sonraya bırakıldı).
- Doğu Trakya’nın Büyük Taarruz sırasında savaşla alındığını düşünmek (Mudanya ile savaşmadan).
- Gümrü Antlaşması’nın Fransızlarla imzalandığını sanmak (Ermenistan).
Biliyor muydun?
Sakarya Meydan Muharebesi 22 gün 22 gece sürdü; savaş yaklaşık 100 km uzunluğundaki bir cephede yapıldı ve “subaylar savaşı” olarak da anılır, çünkü çok sayıda subay şehit düştü!