İzmir’in işgali (15 Mayıs 1919) ve Kuvâ-yı Milliye’nin doğuşu; millî ve zararlı cemiyetler; Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkışı (19 Mayıs 1919), Havza ve Amasya genelgeleri; Erzurum ve Sivas kongreleri, manda ve himayenin reddi, Heyet-i Temsiliye; Amasya Görüşmeleri; Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî (28 Ocak 1920); İstanbul’un resmen işgali; TBMM’nin açılış gerekçeleri ve genel özellikleri (23 Nisan 1920); TBMM’ye karşı ayaklanmalar, Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve İstiklal Mahkemeleri; Sevr Antlaşması’na tepkiler.
İşgaller, cemiyetler ve Samsun’a çıkış
İzmir’in işgali (15 Mayıs 1919): Yunan askerleri İtilaf devletlerinin izniyle İzmir’e çıktı; gazeteci Hasan Tahsin ilk kurşunu attı → Kuvâ-yı Milliye’nin doğuşu, Batı Anadolu’da direniş
Cemiyetler:
- Millî (yararlı): Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri, Redd-i İlhak, Kilikyalılar, Trakya Paşaeli, Millî Kongre → bölgesel savunma, sonra Sivas’ta birleştiler.
- Zararlı: Azınlıkların kurduğu Mavri Mira, Pontus, Taşnak-Hınçak; bazı Türklerin kurduğu İngiliz Muhipler, Wilson Prensipleri cemiyetleri
Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkışı (19 Mayıs 1919): 9. Ordu Müfettişi olarak → Millî Mücadele’nin başlangıcı
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallerin mitinglerle protesto edilmesi
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): “Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir.”, “İstanbul hükûmeti sorumluluğunu yerine getirememektedir.”, “Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.”, Sivas’ta bir kongre toplanması → Millî Mücadele’nin amacı, gerekçesi ve yöntemi; millî egemenliğe ilk vurgu
Kongreler ve Misak-ı Millî
Erzurum Kongresi (23 Temmuz-7 Ağustos 1919): Bölgesel toplandı ama millî kararlar aldı: Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, manda ve himaye kabul edilemez, Kuvâ-yı Milliye’yi etken, millî iradeyi hâkim kılmak esastır; Temsil Heyeti seçildi.
Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Ulusal nitelikte; bütün millî cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla birleştirildi; manda ve himaye kesin olarak reddedildi; Temsil Heyeti bütün yurdu temsil etti.
- Amasya Görüşmeleri (Ekim 1919): İstanbul hükûmeti Temsil Heyeti’ni resmen tanıdı.
- Temsil Heyeti 27 Aralık 1919’da Ankara’ya geldi.
Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî (28 Ocak 1920): Mondros’un imzalandığı gün Türklerin elinde bulunan topraklar bölünmez bir bütündür; Kars, Ardahan, Batum ve Batı Trakya’da halk oylaması; kapitülasyonlar kabul edilemez; azınlık hakları komşu ülkelerdeki Müslümanlara tanınan haklar ölçüsünde
→ Meclis bu kararlar nedeniyle 16 Mart 1920’de İstanbul’un resmen işgaliyle dağıtıldı.
TBMM’nin açılışı ve iç ayaklanmalar
TBMM’nin açılışı (23 Nisan 1920): İstanbul’un işgali ve Mebusan Meclisi’nin dağıtılması üzerine Ankara’da açıldı; başkanlığına Mustafa Kemal seçildi.
Genel özellikleri:
- Güçler birliği ilkesi: Yasama, yürütme ve yargı Meclisin elinde
- Millî egemenliğe dayanan, olağanüstü yetkili bir kurucu meclis
- Bakanlar (vekiller) Meclis üyeleri arasından tek tek seçildi (meclis hükûmeti sistemi).
TBMM’ye karşı ayaklanmalar: İstanbul hükûmetinin kışkırttığı (Kuvâ-yı İnzibatiye, Anzavur, Bozkır), Kuvâ-yı Milliye yanlısı olup düzenli orduya katılmak istemeyen (Çerkez Ethem), azınlıkların ve dış kışkırtmayla çıkan ayaklanmalar
- İstanbul’da Şeyhülislam Dürrizade Abdullah’ın fetvası Millî Mücadelecileri “asi” ilan etti; Ankara Müftüsü Rifat Börekçi karşı fetva yayımladı.
Hıyanet-i Vataniye Kanunu (29 Nisan 1920) ve İstiklal Mahkemeleri: Ayaklanmaları bastırmak, asker kaçaklarını önlemek ve iç düzeni sağlamak için olağanüstü mahkemeler
Sevr (10 Ağustos 1920)’e tepki: TBMM antlaşmayı imzalayanları vatan haini ilan etti; Sevr, Millî Mücadele’ye olan inancı güçlendirdi.
Kavramlar
- Kuvâ-yı Milliye
- halkın kurduğu millî kuvvetler
- Müdafaa-i Hukuk
- hakları savunma cemiyetleri
- Temsil Heyeti
- kongrelerde seçilen yürütme kurulu
- Misak-ı Millî
- millî and, millî sınırlar belgesi
- güçler birliği
- yasama, yürütme ve yargının mecliste toplanması
- İzmir’in işgali 15 Mayıs 1919; Hasan Tahsin; Kuvâ-yı Milliye
- Millî cemiyetler ve zararlı cemiyetler
- Samsun 19 Mayıs 1919; Amasya Genelgesi: amaç, gerekçe, yöntem
- Erzurum (bölgesel toplantı, millî kararlar) ve Sivas (ulusal, cemiyetler birleşti, manda reddi)
- Misak-ı Millî 28 Ocak 1920; İstanbul’un resmen işgali 16 Mart 1920
- TBMM 23 Nisan 1920: güçler birliği; ayaklanmalar ve İstiklal Mahkemeleri
Örnek soru ve çözümü
Zaman şeridine göre Amasya Genelgesi ile TBMM’nin açılışı arasında geçen sürede Millî Mücadele nasıl örgütlenmiştir?
Amasya Genelgesi (Haziran 1919) mücadelenin amaç ve yöntemini belirledi; Erzurum ve Sivas kongreleri (Temmuz-Eylül 1919) cemiyetleri birleştirip manda ve himayeyi reddetti ve Temsil Heyeti’ni kurdu; Misak-ı Millî (Ocak 1920) millî sınırları ilan etti. İstanbul’un işgali üzerine 23 Nisan 1920’de TBMM açılarak mücadele millî iradeye dayalı bir meclis tarafından yönetilmeye başlandı.
Çözümlü örnekler
1. İzmir’in işgaline karşı ilk kurşunu kim atmıştır? Kolay
ÇözümGazeteci Hasan Tahsin.
2. Erzurum Kongresi neden “bölgesel toplanıp millî kararlar alan” bir kongre olarak nitelendirilir? Orta
ÇözümYalnızca doğu illerinden delegelerle toplandı; ancak vatanın bütünlüğü, manda ve himayenin reddi, millî iradenin hâkimiyeti gibi bütün ülkeyi ilgilendiren kararlar aldı.
3. Amasya Genelgesi’nin “Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” maddesinin önemi nedir? Zor
ÇözümMücadelenin yöntemini belirler ve millî egemenlik düşüncesini ilk kez açıkça ortaya koyar: Kurtuluş padişah ya da yabancı devletlerden değil, doğrudan milletin iradesinden gelecektir. Bu anlayış TBMM ve Cumhuriyet’in temelini oluşturur.
Sık yapılan hatalar
- Sivas Kongresi’ni bölgesel bir kongre sanmak (ulusaldır).
- Misak-ı Millî’nin TBMM tarafından kabul edildiğini düşünmek (Son Osmanlı Mebusan Meclisi).
- TBMM’nin kuvvetler ayrılığı ilkesine dayandığını sanmak (güçler birliği).
Biliyor muydun?
Mustafa Kemal Samsun’a, eski bir gemi olan Bandırma Vapuru ile çıktı; vapurun pusulasının arızalı olduğu ve yolculuk boyunca kıyıya yakın seyredildiği anlatılır!