Hukuk alanında: Mecelle’nin kaldırılması ve Türk Medeni Kanunu (17 Şubat 1926), diğer kanunlar; eğitim ve kültür alanında: Tevhid-i Tedrisat Kanunu, Harf İnkılabı (1 Kasım 1928), Millet Mektepleri, Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu, Üniversite Reformu, güzel sanatlar ve spor; toplumsal alanda: kılık kıyafet düzenlemeleri (Şapka Kanunu), tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması, takvim, saat ve ölçülerde değişiklik, Soyadı Kanunu, lakap ve unvanların kaldırılması, Türk kadınına sağlanan haklar; ekonomi alanında: Türkiye İktisat Kongresi ve Misak-ı İktisadi, aşarın kaldırılması, Teşvik-i Sanayi Kanunu, Kabotaj Kanunu, millî bankalar, Beş Yıllık Sanayi Planı; sağlık alanında gelişmeler.
Hukuk ve eğitim-kültür alanında
Hukuk: Osmanlı’daki hukuk ikiliği (şer’i ve örfi-Batılı) kaldırıldı, laik ve çağdaş hukuk sistemi kuruldu.
- Türk Medeni Kanunu (17 Şubat 1926, İsviçre’den): Kadın-erkek eşitliği, resmî nikâh, tek eşlilik, mirasta eşitlik, kadına boşanma ve şahitlik hakkı
- Borçlar Kanunu (İsviçre), Ticaret Kanunu (Almanya ve İtalya), Ceza Kanunu (İtalya)
Eğitim ve kültür:
- Tevhid-i Tedrisat (3 Mart 1924): Bütün okullar Maarif Vekâleti’ne bağlandı; medreseler kapatıldı → eğitimde birlik ve laiklik
- Harf İnkılabı (1 Kasım 1928): Latin harflerine dayalı yeni Türk alfabesi → okuma yazmanın kolaylaşması
- Millet Mektepleri (1929): Yetişkinlere okuma yazma; Atatürk “Başöğretmen”
- Türk Tarih Kurumu (1931) ve Türk Dil Kurumu (1932): Millî tarih ve dil araştırmaları
- Üniversite Reformu (1933): Darülfünun kapatıldı, İstanbul Üniversitesi kuruldu; Ankara’da yüksek okullar
- Güzel sanatlar ve spor: Musiki Muallim Mektebi (1924), Ankara Devlet Konservatuvarı (1936), resim ve heykel sergileri; Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı (1922), beden eğitiminin yaygınlaşması
| Alan | İnkılap | Tarih |
|---|---|---|
| Hukuk | Türk Medeni Kanunu | 17 Şubat 1926 |
| Eğitim | Tevhid-i Tedrisat Kanunu | 3 Mart 1924 |
| Eğitim | Harf İnkılabı | 1 Kasım 1928 |
| Kültür | Türk Tarih Kurumu / Türk Dil Kurumu | 1931 / 1932 |
| Eğitim | Üniversite Reformu | 1933 |
| Toplum | Şapka Kanunu; tekke ve zaviyelerin kapatılması | 1925 |
| Toplum | Soyadı Kanunu | 21 Haziran 1934 |
| Kadın hakları | Milletvekili seçme ve seçilme hakkı | 5 Aralık 1934 |
Toplumsal alanda
Kılık kıyafet: Şapka Kanunu (25 Kasım 1925); din adamlarının dinî kıyafetlerini yalnızca ibadet yerlerinde giymesi (1934)
Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması (30 Kasım 1925): Bazı tekkelerin siyasi istismar ve batıl inanç merkezi hâline gelmesi üzerine
Takvim, saat ve ölçüler:
- Miladi takvim ve uluslararası saat (1925, 1 Ocak 1926’dan itibaren)
- Metre, kilogram, litre (1931); hafta tatili pazar (1935)
Soyadı Kanunu (21 Haziran 1934): Kargaşanın önlenmesi, hukuki işlemlerde kolaylık; Mustafa Kemal’e TBMM tarafından Atatürk soyadı verildi (24 Kasım 1934).
- Lakap ve unvanların kaldırılması (26 Kasım 1934): Ağa, hacı, hafız, efendi, paşa gibi unvanlar → halkçılık
Türk kadınına sağlanan haklar:
- Medeni Kanun ile eşitlik (1926)
- Belediye seçimlerinde seçme ve seçilme (1930), muhtarlık seçimleri (1933)
- Milletvekili seçme ve seçilme hakkı (5 Aralık 1934) → 1935 seçimlerinde 18 kadın milletvekili Meclis’e girdi; Türk kadını bu hakkı birçok Avrupa ülkesinden önce kazandı.
Ekonomi ve sağlık alanında
Türkiye İktisat Kongresi (İzmir, 17 Şubat-4 Mart 1923): Ekonomik bağımsızlık hedefi; Misak-ı İktisadi kabul edildi: Yerli malı kullanımı, millî bankalar, tekellerin reddi, çalışkanlık ve tasarruf
Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki ekonomik gelişmeler:
- Aşar vergisinin kaldırılması (1925) → köylünün rahatlaması
- Kabotaj Kanunu (1 Temmuz 1926): Karasularımızda gemi işletme ve taşımacılık hakkı yalnızca Türk vatandaşlarına
- Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927): Sanayi kuracak girişimcilere arazi ve vergi kolaylığı
- İş Bankası (1924), Merkez Bankası (1930), demiryollarının millîleştirilmesi
- 1929 bunalımı sonrası devletçilik: Sümerbank (1933), I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934) (dokuma, kâğıt, cam, demir-çelik), Etibank (1935); Karabük Demir-Çelik fabrikası
Sağlık: Sağlık ve Sosyal Yardım Vekâleti (1920, ilk bakan Dr. Adnan Adıvar; Dr. Refik Saydam’ın uzun bakanlığı), Hıfzıssıhha Enstitüsü (1928), Umumi Hıfzıssıhha Kanunu (1930); sıtma, verem, trahom ile mücadele, aşı üretimi, doktor ve ebe yetiştirme, nüfus artışını destekleme
Kavramlar
- Mecelle
- Osmanlı’nın medeni hukuk kanunu
- Tevhid-i Tedrisat
- öğretimin birleştirilmesi
- Misak-ı İktisadi
- İzmir İktisat Kongresi’nin ekonomik andı
- aşar
- tarım ürünlerinden alınan öşür vergisi
- kabotaj
- karasularında taşımacılık hakkı
- Medeni Kanun 17 Şubat 1926: kadın-erkek eşitliği, laik hukuk
- Tevhid-i Tedrisat 1924; Harf İnkılabı 1 Kasım 1928; Millet Mektepleri
- TTK 1931, TDK 1932, Üniversite Reformu 1933
- Şapka Kanunu ve tekkelerin kapatılması 1925; Soyadı Kanunu 1934
- Kadınlara milletvekili seçme-seçilme hakkı 5 Aralık 1934
- İzmir İktisat Kongresi 1923; aşarın kaldırılması, Kabotaj, Teşvik-i Sanayi, Beş Yıllık Plan
Örnek soru ve çözümü
Tablodaki inkılapların hangileri Türk kadınının toplumsal hayattaki yerini doğrudan güçlendirmiştir?
| Alan | İnkılap | Tarih |
|---|---|---|
| Hukuk | Türk Medeni Kanunu | 17 Şubat 1926 |
| Eğitim | Tevhid-i Tedrisat Kanunu | 3 Mart 1924 |
| Eğitim | Harf İnkılabı | 1 Kasım 1928 |
| Kültür | Türk Tarih Kurumu / Türk Dil Kurumu | 1931 / 1932 |
| Eğitim | Üniversite Reformu | 1933 |
| Toplum | Şapka Kanunu; tekke ve zaviyelerin kapatılması | 1925 |
| Toplum | Soyadı Kanunu | 21 Haziran 1934 |
| Kadın hakları | Milletvekili seçme ve seçilme hakkı | 5 Aralık 1934 |
Türk Medeni Kanunu (1926) kadın-erkek eşitliğini, resmî nikâhı, mirasta eşitliği ve tek eşliliği getirdi. Tevhid-i Tedrisat ve Harf İnkılabı kızların eğitime erişimini kolaylaştırdı. 5 Aralık 1934’te tanınan milletvekili seçme ve seçilme hakkı kadınların siyasete katılımını sağladı; 1935’te 18 kadın milletvekili seçildi.
Çözümlü örnekler
1. Harf İnkılabı hangi tarihte yapılmıştır? Kolay
Çözüm1 Kasım 1928.
2. Kabotaj Kanunu’nun ekonomik bağımsızlıkla ilişkisi nedir? Orta
ÇözümKapitülasyonlarla yabancılara tanınmış olan karasularında taşımacılık hakkını Türk vatandaşlarına vererek denizcilikte millî egemenliği sağladı; 1 Temmuz Denizcilik ve Kabotaj Bayramı olarak kutlanır.
3. Soyadı Kanunu ile lakap ve unvanların kaldırılmasının hangi ilkelerle ilişkili olduğunu açıklayınız. Zor
ÇözümHalkçılık ilkesiyle ilişkilidir: Ağa, paşa, efendi gibi unvanlar toplumsal ayrıcalık ve sınıf farkı yaratıyordu; kaldırılmaları eşitliği sağladı. Ayrıca soyadı, nüfus ve hukuk işlemlerini düzenleyerek çağdaşlaşmaya (inkılapçılık) katkıda bulundu.
Sık yapılan hatalar
- Türk Medeni Kanunu’nun Fransa’dan alındığını sanmak (İsviçre).
- Kadınların milletvekili seçme hakkını 1930’da aldığını düşünmek (1930 belediye; 1934 milletvekili).
- İzmir İktisat Kongresi’nin Cumhuriyet’ten sonra toplandığını sanmak (Şubat 1923).
Biliyor muydun?
Harf İnkılabından sonra Atatürk, Kayseri, Sivas, Samsun gibi pek çok şehirde elinde tebeşirle halka yeni harfleri bizzat öğretti; bu yüzden “Başöğretmen” olarak anılır!