Atatürk dönemi iç politika: I. ve II. TBMM’nin oluşumu, Cumhuriyet Halk Fırkası; çok partili hayata geçiş denemeleri: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924) ve kapatılması, Şeyh Said İsyanı ve Takrir-i Sükûn Kanunu, İzmir Suikastı girişimi (1926), Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930), Menemen Olayı; Atatürk dönemi dış politika: Türkiye-Yunanistan ilişkileri (nüfus mübadelesi, 1930 dostluk antlaşması), Türkiye-İngiltere ilişkileri ve Musul sorunu (1926 Ankara Antlaşması), Türkiye-Fransa ilişkileri ve Hatay’ın anavatana katılması (1939), Türkiye-SSCB ilişkileri, Milletler Cemiyeti’ne giriş (1932), Balkan Antantı (1934), Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936), Sadabat Paktı (1937); Atatürk’ün ölümü ve İsmet İnönü’nün cumhurbaşkanı seçilmesi.
Çok partili hayata geçiş denemeleri
I. TBMM (1920-1923) Millî Mücadele’yi yönetti; II. TBMM (1923) Cumhuriyet’i ilan etti. Mustafa Kemal Halk Fırkası’nı kurdu (1923; 1924’ten itibaren Cumhuriyet Halk Fırkası).
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924): Kâzım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy gibi Millî Mücadele komutanları → ilk muhalefet partisi; liberal ekonomi, dinî inançlara saygı vurgusu
- Şeyh Said İsyanı (1925): Doğu’da din kisvesiyle başlayan ve yabancı kışkırtmasıyla bağlantılı ayaklanma → Takrir-i Sükûn Kanunu, İstiklal Mahkemeleri; parti bazı üyelerinin isyanla ilişkilendirilmesi üzerine kapatıldı (1925).
- İzmir Suikastı girişimi (1926): Atatürk’e yönelik suikast planı ortaya çıkarıldı.
Serbest Cumhuriyet Fırkası (12 Ağustos 1930): Atatürk’ün isteğiyle Fethi Okyar tarafından kuruldu → demokrasiyi geliştirmek ve meclisi denetlemek amacı; rejim karşıtlarının partiye yönelmesi üzerine kendini feshetti (Kasım 1930).
- Menemen Olayı (Aralık 1930): Rejim karşıtı bir grup yedek subay öğretmen Kubilay’ı şehit etti → inkılapların korunması gereği vurgulandı.
→ Bu denemeler, toplumun ve rejimin henüz çok partili hayata hazır olmadığını gösterdi; kalıcı geçiş 1946’da gerçekleşti.
Dış politika: komşular ve büyük devletler
Atatürk dönemi dış politikanın ilkesi: “Yurtta sulh, cihanda sulh”, tam bağımsızlık, uluslararası hukuka saygı, Lozan’dan kalan sorunları barışçı yollarla çözmek
- Yunanistan: Lozan’da kararlaştırılan nüfus mübadelesi (etabli sorunu); 1930 Türk-Yunan Dostluk Antlaşması ile ilişkiler düzeldi.
- İngiltere – Musul sorunu: Lozan’da çözülemedi → Milletler Cemiyeti Musul’u Irak’a bıraktı → Ankara Antlaşması (5 Haziran 1926): Musul ve Kerkük Irak’ta kaldı; Türkiye’ye 25 yıl boyunca petrol gelirinin %10’u verilecek (bir süre sonra toplu ödemeyle kapatıldı).
- Fransa – Hatay: Suriye bağımsızlığa yaklaşınca (1936) Atatürk Hatay sorununu gündeme getirdi → Milletler Cemiyeti kararıyla bağımsız Hatay Devleti (1938) → Hatay Meclisi kararıyla Türkiye’ye katıldı (29 Haziran 1939); Atatürk bu meseleyi “şahsi meselem” saymıştı.
- SSCB: Millî Mücadele’deki dostluk sürdü; 1925 Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması
Bölgesel antlaşmalar, Montrö ve Atatürk’ün ölümü
- Milletler Cemiyeti’ne giriş (18 Temmuz 1932): Üye ülkelerin daveti üzerine → Türkiye’nin barışçı dış politikasının tanınması
- Balkan Antantı (9 Şubat 1934): Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya → İtalya’nın yayılmacılığına karşı Balkanlarda güvenlik ve sınırların korunması
- Montrö Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936): Lozan’daki uluslararası Boğazlar Komisyonu kaldırıldı; Boğazlar üzerinde Türk egemenliği tam olarak sağlandı, Türkiye Boğazları silahlandırma hakkını kazandı; savaş zamanında geçiş Türkiye’nin denetiminde → Lozan’ın bir eksiği barışçı yolla giderildi.
- Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937): Türkiye, İran, Irak, Afganistan → Orta Doğu’da barış ve iş birliği
Atatürk’ün ölümü: 10 Kasım 1938, İstanbul Dolmabahçe Sarayı → 11 Kasım 1938’de İsmet İnönü TBMM tarafından ikinci cumhurbaşkanı seçildi; “Millî Şef” dönemi başladı. Atatürk’ün naaşı 1953’te Anıtkabir’e nakledildi.
Kavramlar
- muhalefet
- iktidara karşı siyasi parti ya da görüş
- Takrir-i Sükûn
- huzuru sağlama kanunu
- nüfus mübadelesi
- karşılıklı göç ettirme
- Montrö
- Boğazlar egemenliğini sağlayan sözleşme
- antant
- devletler arası iş birliği anlaşması
- Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924) ilk muhalefet partisi; 1925’te kapatıldı
- Şeyh Said İsyanı ve Takrir-i Sükûn Kanunu (1925); İzmir Suikastı girişimi (1926)
- Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930) Fethi Okyar; Menemen Olayı (Kubilay)
- Musul: 1926 Ankara Antlaşması; Hatay 29 Haziran 1939’da katıldı
- Milletler Cemiyeti 1932; Balkan Antantı 1934; Montrö 1936; Sadabat 1937
- Atatürk 10 Kasım 1938’de vefat etti; İsmet İnönü cumhurbaşkanı
Örnek soru ve çözümü
Zaman şeridine göre Atatürk dönemi dış politikasında Lozan’dan kalan sorunlar hangi yollarla çözülmüştür? Örnek veriniz.
Sorunlar barışçı yollarla, uluslararası hukuka ve antlaşmalara dayanarak çözülmüştür: Musul sorunu 1926 Ankara Antlaşması ile, Boğazlar sorunu 1936 Montrö Sözleşmesi ile, Hatay sorunu Milletler Cemiyeti süreci ve Hatay Meclisi’nin 1939’daki katılma kararıyla sonuçlandırıldı.
Çözümlü örnekler
1. İlk muhalefet partisi hangisidir? Kolay
ÇözümTerakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924).
2. Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin önemi nedir? Orta
ÇözümLozan’da Boğazların yönetimi uluslararası bir komisyona verilmiş ve kıyılar askersizleştirilmişti; Montrö ile komisyon kaldırıldı, Türkiye Boğazlar üzerinde tam egemenlik ve silahlandırma hakkı kazandı.
3. Çok partili hayata geçiş denemelerinin başarısız olmasının nedenlerini değerlendiriniz. Zor
Çözümİnkılaplar henüz yerleşmemişti; muhalefet partileri kısa sürede rejim karşıtı kişilerin ve hareketlerin (Şeyh Said İsyanı, Menemen Olayı) toplandığı bir zemin hâline geldi. Bu durum rejimin güvenliği kaygısıyla partilerin kapatılmasına ya da kendini feshetmesine yol açtı.
Sık yapılan hatalar
- Musul’un Lozan’da Türkiye’ye bırakıldığını sanmak.
- Hatay’ın Atatürk hayattayken Türkiye’ye katıldığını düşünmek (1939, ölümünden sonra).
- Sadabat Paktı’nı Balkan devletleriyle imzalanmış sanmak.
Biliyor muydun?
Atatürk Hatay meselesi için hasta olmasına rağmen 1938 başında güneydeki askerî birlikleri ziyaret etti; Hatay’ın anavatana katıldığını göremedi ama bu onun en çok önem verdiği konulardan biriydi!