Büyük savaşa doğru: bloklaşma (İtilaf ve İttifak devletleri), savaşın nedenleri ve Saraybosna suikastı; Osmanlı Devleti’nin savaşa girişi (Almanya ile gizli ittifak, Goeben ve Breslau olayı); Osmanlı’nın savaştığı cepheler (Kafkas, Kanal, Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen, yardım cepheleri) ve zaferleri (Çanakkale, Kut’ül-Amare); Mustafa Kemal’in Çanakkale, Kafkas ve Suriye cephelerindeki başarıları; savaş yıllarında Anadolu ve 1915 olayları; 1917 kader yılı (ABD’nin savaşa girişi, Rusya’nın çekilmesi), Wilson İlkeleri; Mondros Ateşkes Antlaşması ve uygulanması, tepkiler; Paris Barış Konferansı, manda ve himaye, barış antlaşmaları ve Sevr.
Savaşa doğru ve Osmanlı’nın savaşa girişi
Bloklaşma:
- İtilaf Devletleri: İngiltere, Fransa, Rusya (sonra İtalya, ABD, Romanya…)
- İttifak Devletleri: Almanya, Avusturya-Macaristan (İtalya başta bu bloktaydı, 1915’te İtilaf’a geçti), sonra Osmanlı ve Bulgaristan
Nedenler: Sömürgecilik yarışı, Sanayi Devrimi’nin hammadde ve pazar ihtiyacı, Alsas-Loren sorunu, Balkanlardaki rekabet, silahlanma yarışı
Kıvılcım: Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna’da öldürülmesi (28 Haziran 1914)
Osmanlı’nın savaşa girişi:
- Kaybedilen toprakları geri almak ve yalnızlıktan kurtulmak amacıyla 2 Ağustos 1914’te Almanya ile gizli ittifak
- Almanya’dan satın alınmış gösterilen Goeben ve Breslau (Yavuz ve Midilli) gemilerinin Rus limanlarını bombalaması → Osmanlı savaşa girdi.
- Almanya Osmanlı’nın halifelik gücünden ve Boğazlar’dan yararlanmayı, cephe sayısını artırarak yükünü hafifletmeyi amaçladı.
| Cephe | Önemli gelişme |
|---|---|
| Kafkas | Sarıkamış’ta (1914-1915) soğuktan büyük kayıp; Mustafa Kemal 1916’da Muş ve Bitlis’i geri aldı |
| Kanal | Süveyş Kanalı’nı ele geçirme girişimi başarısız |
| Çanakkale | 18 Mart 1915 deniz zaferi; Arıburnu ve Anafartalar’da kara savaşları |
| Irak | Kut’ül-Amare Zaferi (1916) |
| Suriye-Filistin | Yıldırım Orduları; Mustafa Kemal 7. Ordu komutanı |
| Hicaz-Yemen | Fahrettin Paşa’nın Medine savunması |
Cepheler ve Mustafa Kemal
Çanakkale Cephesi (1915):
- 18 Mart 1915 deniz zaferi: İtilaf donanması Boğaz’ı geçemedi (Nusret mayın gemisi, Seyit Onbaşı).
- Kara savaşları: Arıburnu, Anafartalar, Conkbayırı → Mustafa Kemal: “Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum!”
- Sonuçları: Rusya’ya yardım ulaştırılamadı, savaş uzadı, Bulgaristan İttifak’a katıldı; Rusya’da Bolşevik Devrimi’nin zemini hazırlandı; Mustafa Kemal öne çıktı.
Mustafa Kemal’in diğer cepheleri:
- Kafkas Cephesi: 1916’da Muş ve Bitlis’i geri aldı.
- Suriye-Filistin Cephesi: 7. Ordu komutanı olarak çekilmeyi düzenli yönetti; ateşkesten sonra Yıldırım Orduları Grubu komutanlığına getirildi.
Savaş yıllarında Anadolu: Erkek nüfusun cepheye gitmesiyle tarım ve üretimde çöküş, kıtlık, salgın hastalıklar; 1915’te Doğu Anadolu’da Rus ordusuyla iş birliği yapan Ermeni çetelerinin saldırıları üzerine çıkarılan Sevk ve İskân (Tehcir) Kanunu ile Ermeniler bölgeden göç ettirildi.
1917 “kader yılı”: ABD İtilaf safında savaşa girdi; Rusya Bolşevik Devrimi sonrası savaştan çekildi (Brest-Litovsk, 1918).
Mondros, Paris Konferansı ve Sevr
Wilson İlkeleri (Ocak 1918): ABD Başkanı Wilson’un 14 maddesi; gizli antlaşmaların reddi ve milletlerin kendi geleceğini belirlemesi → Türklerin çoğunlukta olduğu yerlerde egemenlik hakkı
Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918):
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, savaş gemileri teslim edilecek, Boğazlar açılacak
- 7. madde: İtilaf devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durumda istedikleri stratejik yeri işgal edebilecek → işgallerin hukuki dayanağı
- 24. madde: Altı vilayette (Vilâyât-ı Sitte) karışıklık olursa İtilaf devletleri buraları işgal edebilecek → bölgede bir Ermeni devleti kurma planı
Tepkiler: Mustafa Kemal ateşkes hükümlerine itiraz eden telgraflar gönderdi; halk cemiyetler kurarak örgütlenmeye başladı.
Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919): Galip devletlerin barış şartlarını belirlediği konferans
- Milletler Cemiyeti kuruldu; manda ve himaye sistemi (gelişmemiş sayılan milletlerin “yardım” adı altında yönetilmesi) kabul edildi.
- Barış antlaşmaları: Versay (Almanya), Sen Jermen (Avusturya), Nöyyi (Bulgaristan), Triyanon (Macaristan), Sevr (Osmanlı, 10 Ağustos 1920) → Sevr hiçbir zaman uygulanamadı; Millî Mücadele ile geçersiz kaldı.
Kavramlar
- İtilaf
- İngiltere, Fransa ve Rusya bloğu
- İttifak
- Almanya ve Avusturya-Macaristan bloğu
- ateşkes
- savaşın durdurulması
- manda
- bir devletin başka bir milleti yönetmesi
- Vilâyât-ı Sitte
- doğudaki altı vilayet
- İtilaf: İngiltere, Fransa, Rusya; İttifak: Almanya, Avusturya-Macaristan
- Saraybosna suikastı (1914) savaşın kıvılcımı
- Osmanlı Almanya ile gizli ittifak; Goeben ve Breslau olayı
- Çanakkale (18 Mart 1915; Anafartalar, Mustafa Kemal); Kut’ül-Amare zaferi
- 1917: ABD savaşa girdi, Rusya çekildi; Wilson İlkeleri
- Mondros (30 Ekim 1918): 7. ve 24. maddeler; Paris Konferansı, manda, Sevr (1920)
Örnek soru ve çözümü
Tabloya göre Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’nda zafer kazandığı cepheler hangileridir? Çanakkale’nin savaşın seyrine etkisi nedir?
| Cephe | Önemli gelişme |
|---|---|
| Kafkas | Sarıkamış’ta (1914-1915) soğuktan büyük kayıp; Mustafa Kemal 1916’da Muş ve Bitlis’i geri aldı |
| Kanal | Süveyş Kanalı’nı ele geçirme girişimi başarısız |
| Çanakkale | 18 Mart 1915 deniz zaferi; Arıburnu ve Anafartalar’da kara savaşları |
| Irak | Kut’ül-Amare Zaferi (1916) |
| Suriye-Filistin | Yıldırım Orduları; Mustafa Kemal 7. Ordu komutanı |
| Hicaz-Yemen | Fahrettin Paşa’nın Medine savunması |
Çanakkale ve Irak (Kut’ül-Amare) cephelerinde zafer kazanıldı. Çanakkale’de İtilaf devletleri Boğazları geçemediği için Rusya’ya yardım ulaştıramadı; savaş en az iki yıl uzadı, Rusya’da ekonomik çöküş ve Bolşevik Devrimi hızlandı, Bulgaristan İttifak’a katıldı.
Çözümlü örnekler
1. I. Dünya Savaşı’nın başlamasına neden olan olay nedir? Kolay
ÇözümAvusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna’da öldürülmesi (1914).
2. Mondros’un 7. maddesi neden Millî Mücadele için önemlidir? Orta
Çözümİtilaf devletlerine “güvenlik” bahanesiyle istedikleri yeri işgal etme hakkı verdiği için Anadolu’nun işgallerine hukuki zemin oluşturdu; bu işgaller millî direnişi başlattı.
3. Wilson İlkeleri ile manda ve himaye sistemi arasındaki çelişkiyi açıklayınız. Zor
ÇözümWilson İlkeleri milletlerin kendi geleceğini belirleme hakkını savunurken Paris Konferansı’nda kabul edilen manda sistemi, bazı milletlerin “kendini yönetemez” sayılarak büyük devletlerin yönetimine bırakılmasını öngörüyordu; bu, sömürgeciliğin yeni bir adıydı.
Sık yapılan hatalar
- İtalya’nın savaş boyunca İttifak devletlerinde kaldığını sanmak (1915’te İtilaf’a geçti).
- Sevr Antlaşması’nın uygulandığını düşünmek.
- Mondros’un Paris Konferansı’ndan sonra imzalandığını sanmak (1918; konferans 1919).
Biliyor muydun?
Nusret mayın gemisi 8 Mart 1915 gecesi Erenköy Koyu’na 26 mayın döşedi; 18 Mart’ta İtilaf donanmasının büyük gemileri bu mayınlara çarparak battı ya da ağır hasar gördü!