1923-1960 arası Türk şiirinde başlıca anlayışlar: millî edebiyat zevkini ve anlayışını sürdüren şiir (hece ölçüsü, Anadolu ve millî duyarlık; Faruk Nafiz Çamlıbel, Kemalettin Kamu, Ahmet Kutsi Tecer, Arif Nihat Asya); saf (öz) şiir anlayışı (musiki, imge, zaman, ölüm ve çocukluk; Ahmet Hamdi Tanpınar, Ahmet Muhip Dıranas, Cahit Sıtkı Tarancı, Ziya Osman Saba; Necip Fazıl’ın “Ses” gibi şiirleri); toplumcu eğilimleri yansıtan şiir (Nâzım Hikmet, Rıfat Ilgaz, Ahmed Arif); Garip akımı (Orhan Veli, Oktay Rifat, Melih Cevdet Anday) ve şiirde şairaneye karşı çıkış; şiir çözümlemesi (ahenk, imge, tema).
Millî edebiyat zevkini sürdüren şiir ve saf şiir
Millî edebiyat zevk ve anlayışını sürdüren şiir:
- Hece ölçüsü, sade Türkçe, halk şiiri ve Anadolu sevgisi; vatan, millet, tarih, kahramanlık
- Faruk Nafiz Çamlıbel (“Han Duvarları”), Kemalettin Kamu (“Bingöl Çobanları”), Ahmet Kutsi Tecer (“Orda Bir Köy Var Uzakta”), Arif Nihat Asya (“Bayrak”), Ömer Bedrettin Uşaklı
- Bu şairlerin bir kısmı memleketçi şiir olarak da anılır.
Saf (öz) şiir anlayışı: Ahmet Haşim ve Yahya Kemal’in açtığı yolda şiiri sanat için sanat anlayışıyla, musiki ve imge değeri yüksek bir dille yazmak
- Konular: zaman, ölüm, rüya, çocukluk, aşk, yalnızlık, iç dünya
- Biçim kusursuzluğu; hece ve aruzun yanı sıra serbest söyleyişler
- Ahmet Hamdi Tanpınar (Bergsoncu zaman, rüya), Ahmet Muhip Dıranas (“Fahriye Abla”), Cahit Sıtkı Tarancı (“Otuz Beş Yaş”), Ziya Osman Saba
- Necip Fazıl Kısakürek’in ilk dönem şiirleri (“Ses” gibi) iç huzursuzluğu, korkuyu ve metafizik ürperişi musikili bir dille anlatır.
| Anlayış (1923-1960) | Özellikler | Temsilciler |
|---|---|---|
| Millî edebiyat zevkini sürdüren | Hece ölçüsü, Anadolu, millî duyarlık | Faruk Nafiz Çamlıbel, Kemalettin Kamu, Ahmet Kutsi Tecer, Arif Nihat Asya |
| Saf (öz) şiir | Musiki, imge, zaman, ölüm, çocukluk | Ahmet Hamdi Tanpınar, Ahmet Muhip Dıranas, Cahit Sıtkı Tarancı, Ziya Osman Saba |
| Toplumcu | Serbest şiir, ezilen insan, toplumsal eleştiri | Nâzım Hikmet, Rıfat Ilgaz, Ahmed Arif, Hasan Hüseyin Korkmazgil |
| Garip (Birinci Yeni) | Ölçü, uyak ve söz sanatlarına karşı; sıradan insan | Orhan Veli, Oktay Rifat, Melih Cevdet Anday |
Toplumcu şiir ve Garip akımı
1923-1960 arası toplumcu şiir:
- Şiiri toplumsal değişimin aracı sayar; emekçi, köylü, ezilen insan, sınıf çatışması
- Serbest şiir ve yeni biçimler; coşkulu, hitabet havası
- Nâzım Hikmet (“Memleketimden İnsan Manzaraları”; “Yaşamaya Dair” gibi şiirlerinde yaşama sevinci), Rıfat Ilgaz, Ahmed Arif (“Hasretinden Prangalar Eskittim”), Hasan Hüseyin Korkmazgil, Enver Gökçe
Garip akımı (Birinci Yeni): 1941’de Orhan Veli, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday’ın ortak kitabı Garip ile başladı.
- Ölçü, uyak ve söz sanatlarına karşı çıktılar; “şairanelik”ten kaçındılar.
- Sıradan insanı ve günlük hayatı, konuşma dilinin sadeliğiyle anlattılar.
- Mizah, ironi ve şaşırtıcı sonlar (Orhan Veli: “Gün Olur”, Melih Cevdet Anday: “Alaturka”)
- “Şiirde her türlü kuralı yıkma” isteği, yerine yeni bir kural koymama
- Garip’in etkisi sonraki şairleri derinden etkiledi; 1950’lerde İkinci Yeni bu anlayışa tepki olarak doğdu.
Şiir çözümlemesi
Bir şiiri incelerken şu adımlar izlenir:
- Tema ve konu: Şiir hangi duyguyu ya da düşünceyi işliyor? (ölüm korkusu, vatan sevgisi, yaşama sevinci…)
- Ahenk unsurları: Ölçü (hece, aruz, serbest), uyak ve redif, aliterasyon (ünsüz tekrarı), asonans (ünlü tekrarı), iç ses
- İmge ve söz sanatları: Benzetme, kişileştirme, mecaz, sembol; Garip şairlerinde bunların bilinçli olarak azaltılması
- Şairin dünya görüşü ve dönemi: Şiir hangi anlayışın özelliklerini taşıyor?
- Nazım biçimi ve yapı: Dörtlük, serbest dizeler, nakarat
Karşılaştırma örneği:
| Saf şiir | Garip | |
|---|---|---|
| Dil | Musikili, imgeli, seçkin | Konuşma dili, sade |
| Konu | İç dünya, zaman, ölüm | Sıradan insan, gündelik hayat |
| Biçim | Ölçü ve uyağa özen | Ölçü ve uyak reddedilir |
💡 Aynı konu (ör. ölüm) saf şiirde hüzünlü ve musikili, Garip’te ironik ve yalın işlenebilir.
Kavramlar
- saf şiir
- musiki ve imgeyi öne çıkaran sanat için sanat anlayışı
- şairanelik
- süslü, yapmacık şiir dili
- serbest şiir
- ölçü ve uyağa bağlı olmayan şiir
- imge
- şiirde zihinde canlanan görüntü
- memleketçi şiir
- Anadolu’yu konu alan şiir
- Millî edebiyat zevkini sürdürenler: hece, Anadolu (Faruk Nafiz, Kemalettin Kamu, Ahmet Kutsi Tecer)
- Saf şiir: musiki, imge, zaman, ölüm (Tanpınar, Dıranas, Cahit Sıtkı)
- Necip Fazıl’ın “Ses” şiiri: iç huzursuzluk ve metafizik ürperiş
- Toplumcu şiir: Nâzım Hikmet, Rıfat Ilgaz, Ahmed Arif
- Garip (1941): Orhan Veli, Oktay Rifat, Melih Cevdet; ölçü, uyak, söz sanatına karşı
- Çözümleme: tema, ahenk, imge, dönem, yapı
Örnek soru ve çözümü
Tabloya göre “Otuz Beş Yaş” şiirini yazan şair ile “Garip” kitabını çıkaran şairler hangi anlayışlara mensuptur? İki anlayışın dil kullanımını karşılaştırınız.
| Anlayış (1923-1960) | Özellikler | Temsilciler |
|---|---|---|
| Millî edebiyat zevkini sürdüren | Hece ölçüsü, Anadolu, millî duyarlık | Faruk Nafiz Çamlıbel, Kemalettin Kamu, Ahmet Kutsi Tecer, Arif Nihat Asya |
| Saf (öz) şiir | Musiki, imge, zaman, ölüm, çocukluk | Ahmet Hamdi Tanpınar, Ahmet Muhip Dıranas, Cahit Sıtkı Tarancı, Ziya Osman Saba |
| Toplumcu | Serbest şiir, ezilen insan, toplumsal eleştiri | Nâzım Hikmet, Rıfat Ilgaz, Ahmed Arif, Hasan Hüseyin Korkmazgil |
| Garip (Birinci Yeni) | Ölçü, uyak ve söz sanatlarına karşı; sıradan insan | Orhan Veli, Oktay Rifat, Melih Cevdet Anday |
“Otuz Beş Yaş” Cahit Sıtkı Tarancı’nındır ve saf şiir anlayışına girer: musikili, imgeli bir dille zaman ve ölüm temasını işler. Garip şairleri (Orhan Veli, Oktay Rifat, Melih Cevdet Anday) ise ölçü, uyak ve söz sanatlarını reddedip konuşma diline yakın, yalın bir dille sıradan insanı anlatır.
Çözümlü örnekler
1. Garip akımının kurucuları kimlerdir? Kolay
ÇözümOrhan Veli Kanık, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday.
2. Saf şiir anlayışının Ahmet Haşim ve Yahya Kemal ile ilişkisi nedir? Orta
ÇözümSaf şiir, Haşim’in musiki ve sembol, Yahya Kemal’in biçim kusursuzluğu ve ahenk anlayışını sürdürür; şiiri toplumsal amaçlardan bağımsız bir sanat olarak görür.
3. Toplumcu şiir ile Garip şiirinin ortak ve farklı yönlerini belirtiniz. Zor
ÇözümOrtak: İkisi de sıradan insanı ve gündelik hayatı konu edinir, geleneksel şiir dilinden uzaklaşır. Farklı: Toplumcu şiir siyasi-toplumsal bir dava güder ve coşkulu bir hitabet kullanır; Garip ise ideolojiden uzak durur, ironi ve sadelikle anlatır.
Sık yapılan hatalar
- Garip şairlerinin hece ölçüsünü savunduğunu sanmak.
- Saf şiirin toplumsal konuları işlediğini düşünmek.
- Nâzım Hikmet’i Garip akımına dahil etmek.
Biliyor muydun?
Orhan Veli’nin “Kitabe-i Seng-i Mezar” şiiri, “Hiçbir şeyden çekmedi dünyada / Nasır ayakkabısından çektiği kadar” dizeleriyle yayımlandığında büyük tartışma yarattı; şiirin “şairane” olması gerektiğine inananlar çok kızdı!