Hareket kavramı (bir varlığın bütününün ya da bir kısmının yerini, konumunu veya durumunu değiştirmesi); canlı ve cansız varlıkların hareketleri; hareket çeşitleri: hızlanma, yavaşlama, yön değiştirme, sallanma, dönme; hareketlerin güvenli yaşamla ilişkisi (trafikte ani hızlanma-yavaşlama, oyun alanlarında salıncak ve tahterevalli, dönen mutfak aletleri); kuvvet: itme ve çekme; kuvvetin etkileri: duran varlığı hareket ettirme, hareket edeni durdurma, hızlandırma, yavaşlatma, yön değiştirme ve şekil değiştirme; hareket ve sporun sağlığa katkısı.
Hareket ve hareket çeşitleri
Hareket: Bir varlığın bütününün veya bir kısmının yerini, konumunu veya durumunu değiştirmesi
- Canlılar kendiliğinden hareket edebilir; cansızlar bir etkiyle hareket eder.
Hareket çeşitleri:
- Hızlanma: Harekete geçme ya da daha kısa sürede daha çok yol alma → pistten kalkan uçak, koşuya başlayan atlet
- Yavaşlama: Hızı azaltarak hareket etme → durağa yaklaşan otobüs, fren yapan bisiklet
- Yön değiştirme: Bir yönden başka bir yöne geçme → yere çarpıp seken top, viraja giren araba
- Sallanma: İleri-geri ya da aşağı-yukarı tekrarlı hareket → salıncak, rüzgârda dalgalanan bayrak
- Dönme: Kendi etrafında dairesel hareket → rüzgâr türbini, Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönmesi, anahtarın çevrilmesi
Kuvvet ve etkileri
Kuvvet: Varlıkları hareket ettirmek, durdurmak ya da şekillerini değiştirmek için uygulanan itme veya çekme etkisi
- İtme: Alışveriş arabasını itmek, kapıyı itmek, topa vurmak
- Çekme: Çekmeceyi çekmek, ipi çekmek, kapıyı kendine doğru çekmek
Kuvvetin etkileri:
- Duran varlığı hareket ettirir: Topa vurunca top yuvarlanır.
- Hareket edeni durdurur: Kaleci topu tutar.
- Hızlandırır / yavaşlatır: Bisiklet pedalına daha hızlı basmak / fren yapmak
- Yön değiştirir: Raketle topa vurmak
- Şekil değiştirir: Hamuru merdaneyle açmak, süngeri sıkmak, oyun hamurunu yuvarlamak
Hareket, güvenlik ve sağlık
Hareketler güvenli yaşamla ilişkilidir:
- Trafikte ani hızlanma, yavaşlama veya yön değiştirme kazalara yol açabilir; sürücü yön değiştirirken sinyal verir.
- Bisikletli yoldan geçen bir kediyi görünce yavaşlar; böylece güvenli sürer.
- Salıncak ve tahterevalliyi sırayla ve kurallara uygun kullanırız; sallanan salıncağın önünden geçmeyiz.
- Dönen mikser, blender gibi aletleri büyüklerimizin gözetiminde kullanırız.
Hareket ve spor sağlığımıza iyi gelir:
- Kaslarımızı ve kemiklerimizi güçlendirir.
- Bizi daha sağlıklı ve mutlu hissettirir, ruh hâlimizi olumlu etkiler.
Kavramlar
- hareket
- yer, konum veya durum değiştirme
- hızlanma
- hızın artması
- yavaşlama
- hızın azalması
- kuvvet
- itme veya çekme etkisi
- dönme
- kendi etrafında dairesel hareket
- Hareket: yer, konum veya durum değiştirme
- Hızlanma, yavaşlama, yön değiştirme, sallanma, dönme
- Kuvvet: itme veya çekme
- Kuvvet hareket ettirir, durdurur, hızlandırır, yavaşlatır
- Kuvvet yön ve şekil değiştirebilir
- Ani hareketler trafikte kazaya yol açabilir
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki hareket çeşitlerinden hangileri bir futbol maçında görülür? Örnek ver.
Oyuncu koşuya başlarken hızlanır, topu durdurmak için yavaşlar. Top direğe çarpıp seker, yön değiştirir. Kale ağları top çarpınca sallanır. Oyuncu kendi etrafında dönerek rakibinden kurtulabilir.
Çözümlü örnekler
1. Çekmeceyi açmak itme mi, çekme mi? Kolay
ÇözümÇekme.
2. Oyun hamurunu sıkınca ne olur? Bu kuvvetin hangi etkisidir? Orta
ÇözümHamurun şekli değişir; kuvvetin şekil değiştirme etkisidir.
3. Bir sürücü neden ani yön değiştirmemeli? Zor
ÇözümArkadan ya da yandan gelen araçlar bunu fark edemeyip çarpabilir; sinyal vererek, yavaşça yön değiştirmelidir.
Sık yapılan hatalar
- Kuvvetin yalnızca hareket ettirdiğini sanmak (şekil de değiştirir).
- Sallanma ile dönmeyi karıştırmak.
- Cansız varlıkların kendiliğinden hareket ettiğini düşünmek.
Biliyor muydun?
Çita, kara hayvanları içinde en hızlı koşandır; birkaç saniyede saatte 100 km hıza ulaşabilir!