Karışım: iki ya da daha fazla maddenin bir araya gelmesiyle oluşan yeni madde; günlük hayattaki karışımlar (salata, ayran, limonata, çorba, kum-çakıl); karışımı oluşturan maddelerin özelliklerini koruması; karışımları ayırma yöntemleri: elle ayırma, eleme (tane büyüklüğü), süzme (sıvı-katı), mıknatısla ayırma (demir içeren maddeler), buharlaştırma (tuzlu su); suda çözünen ve çözünmeyen maddeler; atıklar ve atıkların türlerine göre ayrıştırılması (kâğıt, plastik, cam, metal, pil, organik atık), geri dönüşüm, yeniden kullanım ve sıfır atık.
Karışımlar
Karışım: İki ya da daha fazla maddenin bir araya gelmesiyle oluşan yeni madde
- Günlük hayatta: Salata, ayran (yoğurt + su + tuz), limonata, kum-çakıl, pirinç-mercimek, çorba
- Karışımı oluşturan maddeler kendi özelliklerini korur: Salatadaki domates yine domatestir.
Suda çözünen ve çözünmeyen maddeler:
- Çözünen: Şeker, tuz → suda kaybolur gibi görünür, ama su tatlanır/tuzlanır.
- Çözünmeyen: Kum, zeytinyağı, demir tozu → suyun dibinde kalır ya da üstünde yüzer.
💡 Şeker suda çözündüğünde yok olmaz; suyun içine dağılır. Suyu buharlaştırırsak şeker geri kalır.
Karışımları ayırma yöntemleri
| Yöntem | Hangi karışımlar? | Örnek |
|---|---|---|
| Elle ayırma | Taneleri iri ve farklı | Pirinç içindeki taşlar |
| Eleme | Tane büyüklükleri farklı katılar | Un-kepek, kum-çakıl |
| Süzme | Sıvı ve çözünmeyen katı | Su-kum, çay-çay yaprağı |
| Mıknatısla ayırma | Demir içeren madde + diğerleri | Demir tozu-kum, toplu iğne-pirinç |
| Buharlaştırma | Suda çözünmüş katılar | Tuzlu sudan tuz elde etme |
Tuz nasıl elde edilir? Deniz suyu tuzlalarda güneşte bekletilir; su buharlaşır, tuz kalır.
Atıkların ayrıştırılması
Atık: Kullanıldıktan sonra artık işe yaramayan maddeler
Türlerine göre ayrıştıralım:
- Kâğıt-karton (mavi kutu) · Plastik (sarı kutu) · Cam (yeşil kutu) · Metal (gri kutu)
- Atık pil → pil toplama kutusu (doğaya ve suya çok zarar verir!)
- Organik atıklar (meyve kabukları, sebze artıkları) → kompost yapılıp gübre olarak kullanılabilir
- Elektronik atıklar ve atık yağ ayrı toplanır.
Geri dönüşüm: Atıkların işlenerek yeniden ham madde olarak kullanılması → kâğıttan yeni kâğıt
Yeniden kullanım: Kavanozu kalemlik, kutuyu oyuncak yapmak
Sıfır atık: Gereksiz tüketmeden, israf etmeden, atıkları kaynağında ayırarak yaşamak
Kavramlar
- karışım
- maddelerin bir araya gelmesi
- eleme
- elekle ayırma
- süzme
- süzgeçle ayırma
- buharlaştırma
- suyun buhar olup uçması
- geri dönüşüm
- atığın yeniden ham madde olması
- Karışım: iki ya da daha fazla maddenin birleşimi
- Karışımdaki maddeler özelliklerini korur
- Eleme: farklı tane büyüklüğü · Süzme: sıvı-katı
- Mıknatıs demir içeren maddeleri çeker
- Buharlaştırma: çözünmüş maddeyi ayırır
- Atıkları türlerine göre ayrıştır, geri dönüştür
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki yöntemlerden hangisiyle içinde demir tozu, kum ve tuz bulunan bir karışımı adım adım ayırırsın?
- Mıknatısla demir tozunu ayırırım. 2) Kalan kum-tuz karışımına su ekler, tuzu çözerim. 3) Süzme ile kumu ayırırım. 4) Tuzlu suyu buharlaştırarak tuzu elde ederim.
Çözümlü örnekler
1. Un ile kepek hangi yöntemle ayrılır? Kolay
ÇözümEleme.
2. Çay demlerken çay yapraklarını sudan nasıl ayırırız? Orta
ÇözümSüzgeçle süzerek.
3. Şeker suda çözündü. Şekerin yok olmadığını nasıl kanıtlarsın? Zor
ÇözümSuyun tadına bakarak (tatlı) ya da suyu buharlaştırarak; su buharlaşınca şeker kristalleri kabın dibinde kalır.
Sık yapılan hatalar
- Çözünen maddenin yok olduğunu sanmak.
- Mıknatısın bütün metalleri çektiğini düşünmek (alüminyumu çekmez).
- Atık pilleri çöpe atmak.
Biliyor muydun?
Bir ton atık kâğıdın geri dönüştürülmesi yaklaşık 17 ağacın kesilmesini önler!