Yer kabuğu ve yer kabuğunu oluşturan kayaçlar; kayaçların renk, sertlik, doku gibi özelliklerine göre gözlemlenmesi ve karşılaştırılması; mineraller (kayaçları oluşturan doğal maddeler) ve kayaç-mineral ilişkisi; madenler (ekonomik değeri olan kayaç ve mineraller: demir, bakır, bor, altın, kömür) ve kullanım alanları; maden çıkarma aşamaları ve Maden Tetkik ve Arama (MTA); fosil oluşumu (canlı kalıntılarının ve izlerinin kayaçlarda korunması), fosil bilimi (paleontoloji) ve fosillerin geçmişi anlamamıza katkısı.
Yer kabuğu ve kayaçlar
Yer kabuğu: Dünya’mızın en dışında bulunan, üzerinde yürüdüğümüz, evlerimizi kurduğumuz katman
- Yer kabuğu kayaçlardan oluşur. Yer bilimciler kayaçları inceler.
Kayaçları gözlemleyelim:
- Renk: Beyaz, gri, kırmızımsı, siyah, benekli
- Sertlik: Bazıları tırnakla çizilir, bazıları çok serttir
- Doku: Pürüzlü, düzgün, parlak, mat, katmanlı
Kullanım alanları: Mermer (bina, heykel), granit (kaldırım, mutfak tezgâhı), kireç taşı (çimento), çakıl (yol yapımı)
Mineraller ve madenler
Mineraller: Kayaçları oluşturan doğal maddelerdir. Farklı mineraller kayaçlara farklı renk ve doku kazandırır.
- Bazı mineraller kayaçlarda karışık hâlde, bazıları (altın gibi) çoğunlukla saf hâlde bulunur.
Madenler: Kayaçlardan ekonomik değeri olanlara maden denir.
- Demir: Araba, köprü, inşaat · Bakır: Elektrik kabloları · Alüminyum: İçecek kutusu, uçak
- Bor: Ülkemiz dünyanın en zengin bor yataklarına sahiptir; cam, deterjan, temizlik ürünleri
- Kömür: Yakıt · Altın, gümüş: Takı, elektronik
Maden çıkarma aşamaları: Arama → çıkarma → işleme → kullanıma hazırlama
- MTA (Maden Tetkik ve Arama) ülkemizdeki madenleri araştırır.
Fosil oluşumu
Fosil: Çok eski zamanlarda yaşamış canlıların kalıntılarının ya da izlerinin kayaçlarda korunmuş hâli
Fosil nasıl oluşur?
- Canlı ölür ve çamur ya da kum içinde kalır.
- Üzeri zamanla katman katman toprakla örtülür.
- Milyonlarca yıl içinde kalıntı taşlaşır ya da izi kayaçta kalır.
Fosil örnekleri: Dinozor kemikleri, deniz kabukları, yaprak izleri, ayak izleri, kehribar içindeki böcekler
Fosil bilimi (paleontoloji): Fosilleri inceleyen bilim dalı; bu bilim insanlarına paleontolog denir.
Fosiller bize ne anlatır? Geçmişte yaşamış canlıları, o dönemin iklimini ve yeryüzünü. Dağ başında deniz kabuğu fosili bulunması, orasının bir zamanlar deniz olduğunu gösterir.
Kavramlar
- yer kabuğu
- Dünya’nın en dış katmanı
- kayaç
- yer kabuğunu oluşturan taş
- mineral
- kayaçları oluşturan doğal madde
- maden
- ekonomik değeri olan kayaç
- fosil
- eski canlıların taşlaşmış kalıntısı
- Yer kabuğu kayaçlardan oluşur
- Kayaçlar renk, sertlik ve dokuya göre incelenir
- Mineraller kayaçları oluşturan doğal maddelerdir
- Ekonomik değeri olan kayaçlara maden denir
- Türkiye bor madeni bakımından çok zengindir
- Fosil: eski canlıların kayaçlarda korunmuş kalıntısı veya izi
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki üç kavramı karşılaştır. Elektrik kablolarında kullanılan bakır hangi gruba girer?
Kayaçlar yer kabuğunu oluşturan taşlardır; mineraller kayaçları oluşturan doğal maddelerdir; madenler ekonomik değeri olan kayaç ve minerallerdir. Bakır, elektrik kablolarında kullanılan ve ekonomik değeri olan bir madendir.
Çözümlü örnekler
1. Fosilleri inceleyen bilim dalının adı nedir? Kolay
ÇözümPaleontoloji (fosil bilimi).
2. Kayaçları hangi özelliklerine göre karşılaştırabiliriz? Orta
ÇözümRenk, sertlik ve dokularına göre.
3. Yüksek bir dağın tepesinde balık fosili bulundu. Bu bize ne anlatır? Zor
ÇözümO bölge milyonlarca yıl önce deniz ya da su altındaydı; yeryüzü zamanla değişmiştir.
Sık yapılan hatalar
- Kayaç ile minerali aynı şey sanmak.
- Her kayacı maden sanmak (madenler ekonomik değeri olanlardır).
- Fosillerin kısa sürede oluştuğunu düşünmek.
Biliyor muydun?
Dünyadaki bilinen bor rezervlerinin yaklaşık yüzde 70’inden fazlası Türkiye’dedir!