Madde kavramı (kütlesi olan ve yer kaplayan her şey); maddenin katı, sıvı ve gaz hâlleri ve özellikleri: katıların belirli şekli ve hacmi, esnek ve kırılgan katılar, pürüzlü ve pürüzsüz yüzeyler; sıvıların bulundukları kabın şeklini alması, akışkanlığı; gazların bulundukları ortama yayılması ve sıkıştırılabilmesi; havanın yer kapladığını gösteren deneyler; çevredeki maddeleri hâllerine göre sınıflandırma; maddelerin özelliklerine göre kullanım alanları.
Madde nedir?
Madde: Kütlesi olan ve yer kaplayan her şey → masa, su, hava, taş, süt, insan
Maddenin üç hâli: Katı, sıvı ve gaz
- Katı: Taş, kalem, buz, tahta, demir
- Sıvı: Su, süt, zeytinyağı, meyve suyu, bal
- Gaz: Hava, su buharı, balonun içindeki gaz, doğal gaz
💡 Havayı göremeyiz ama maddedir: Bir balonu şişirdiğimizde hava balonun içinde yer kaplar.
Katıların özellikleri
- Belirli bir şekilleri ve hacimleri vardır; kaptan kaba aktarınca şekilleri değişmez.
- Elle tutulabilirler.
Katıların farklı özellikleri:
- Esnek maddeler: Kuvvet uygulayınca şekli değişen, kuvvet kalkınca eski hâline dönen maddeler → lastik, sünger, yay
- Kırılgan maddeler: Kolayca kırılabilen maddeler → cam, porselen, yumurta kabuğu
- Sert – yumuşak: Taş sert, hamur yumuşak
- Pürüzlü yüzey: Zımpara, ağaç kabuğu · Az pürüzlü / pürüzsüz yüzey: Cam, ayna
Kullanım: Esnek olduğu için lastik top yapımında, sert olduğu için demir köprü yapımında kullanılır.
Sıvılar ve gazlar
Sıvıların özellikleri:
- Belirli bir şekilleri yoktur; konuldukları kabın şeklini alırlar.
- Akarlar (akışkandırlar); dökülebilirler.
- Belirli bir hacimleri vardır: 1 L su hangi kaba konulsa da 1 L’dir.
Gazların özellikleri:
- Belirli şekilleri ve hacimleri yoktur; bulundukları ortama yayılırlar (parfüm kokusunun odaya yayılması).
- Sıkıştırılabilirler: Bisiklet lastiğine çok fazla hava pompalayabiliriz.
Havanın yer kapladığını gösteren deney: Ters çevrilmiş boş bir bardağı suya bastırırsak bardağın içine su girmez; çünkü içindeki hava yer kaplar.
Kavramlar
- madde
- kütlesi olan ve yer kaplayan şey
- esnek
- eski şekline dönebilen
- kırılgan
- kolay kırılan
- akışkan
- akabilen
- sıkıştırılabilir
- daha küçük yere sığdırılabilen
- Madde: kütlesi olan ve yer kaplayan her şey
- Üç hâl: katı, sıvı, gaz
- Katıların belirli şekli vardır
- Esnek: lastik, sünger · Kırılgan: cam, porselen
- Sıvılar bulundukları kabın şeklini alır
- Gazlar yayılır ve sıkıştırılabilir
Örnek soru ve çözümü
Görseldeki tanecik modellerinde katı, sıvı ve gazın tanecikleri nasıl dizilmiştir? Bu dizilişler maddelerin özelliklerini nasıl açıklar?
Katıda tanecikler sıkı ve düzenli dizilmiştir; bu yüzden katıların belirli şekli vardır. Sıvıda tanecikler birbirine yakın ama kayabilir; bu yüzden sıvılar akar ve kabın şeklini alır. Gazda tanecikler çok uzaktır; bu yüzden gazlar yayılır ve sıkıştırılabilir.
Çözümlü örnekler
1. Süt hangi hâldedir? Kolay
ÇözümSıvı.
2. Sünger esnek midir, kırılgan mı? Orta
ÇözümEsnektir; sıkınca şekli değişir, bırakınca eski hâline döner.
3. Aynı miktar suyu önce bardağa sonra tabağa döktük. Suyun şekli ve miktarı değişir mi? Zor
ÇözümŞekli kabın şekline göre değişir ama miktarı (hacmi) değişmez.
Sık yapılan hatalar
- Havanın madde olmadığını sanmak.
- Buzun sıvı olduğunu düşünmek (buz katıdır).
- Sıvıların hacminin kaba göre değiştiğini sanmak.
Biliyor muydun?
Bal da bir sıvıdır ama çok yavaş akar; bilim insanları bu özelliğe “akmazlık” der!